श्रीशुक उवाच— ततः श्रुत्वा गोपीनाम् कृष्णसन्देशकाङ्क्षां ताः स्नेहसम्भाषणैः सान्त्वयन् उद्धवः प्रेम्णा ताः इदं वचः प्रोवाच। स उवाच— धन्याः खल्विमाः स्त्रियः लोके, याः सर्वात्मना वासुदेवाय मनः समर्पयन्ति। व्रतैः तपोभिः यज्ञैः जपैः स्वाध्यायैः नियमैः चान्यैः च बहुभिः उपायैः कृष्णभक्तिः लभ्यते। भवतीनां महद्भाग्येन भगवान् कीर्तिमान् श्रीकृष्णः परभक्तिः प्राप्ता या मुनिभिः अपि दुर्लभा। भाग्ययोगेनैव पुत्रान् पतिं तनुं बान्धवान् गृहं च परित्यज्य साक्षात् पुरुषोत्तमं कृष्णम् एव वृणीत। एषा परा भगवत्येकतानता, या विरहेण जायते, भवतीनाम् अतीव सौभाग्यं; मयि च एषा कृपा कृताः। शृणुत मम प्रियस्य पतिं प्रियं सन्देशं, यं रहस्येन अहम् आनयम्, यः भवतीनां सुखाय भविष्यति। भगवान् उवाच— मम वियोगो भवतीभ्यः न कदापि पूर्णः; अहम् सर्वभूतेषु व्याप्य स्थितः, यथा आकाशवाय्वग्न्यापः पृथिव्यः च सर्वत्र; तथा अहम् मनः प्राणभूतभूतगुणेन्द्रियाणां आधारः। आत्मनैव आत्मन्यात्मानं सृजामि, हन्यामि, पालयामि च, स्वशक्त्या, भूतैः इन्द्रियैः गुणैः च। आत्मा विज्ञानमयः शुद्धः पृथक् स्थितः निर्गुणः; तथापि मायया सुषुप्तिस्वप्नजाग्रत्सु गच्छति इव दृश्यते। येन मनः विषयान् चिन्तयति, सः स्वप्नवत् मिथ्या; तदिन्द्रियाणि संयम्य, जागरूकः आत्मवान् भवेत्। एषा हि गुह्यतमः उपदेशः, योगः विवेकः च पण्डितानां— त्यागः तपः संयमः सत्यम् इव सिन्धुं प्रवहन्ति। यद्यपि अहम् प्रियः भवतीनां दूरस्थः इव दृश्ये, तथापि सततस्मृत्यर्थं मनः अधिकं मयि आक्रष्टुम् एव। यथा प्रियजनदूरात् मनः तत्रैव तिष्ठति, न तु समीपे; तथा स्त्रीणां हृदयं संनिकर्षे न तावत् एकाग्रं भवति। सर्वं मनः मयि निवेश्य, सर्वासु सङ्गेषु मुक्त्वा, मां स्मरन्त्यः शीघ्रं मां लभध्वम्। या रात्रौ वृजवनान्तरे मम क्रीडायाम् न संलग्नाः, ताः अपि मम लीलाकथाः चिन्तयन्त्यः मां प्राप्ताः। श्रीशुक उवाच— एवं भगवत्सन्देशम् श्रुत्वा, गोप्यः प्रमुदिताः सन्तः उद्धवम् अपृच्छन्, सन्देशस्मरणात्। गोप्यः ऊचुः— धन्यं यद् दुष्टः कंसः, यदुवैरि, निहतः; धन्यं यद् अच्युतः स्वजनैः सह सर्वार्थान् सम्पाद्य सुरक्षितः। सौम्य, किं गदानुजो नगरस्त्रीणां स्नेहस्मितावलोकनैः पूजितः ताः प्रीयते? यः प्रेमरहस्यविचक्षणः नगरयोषितां प्रियः, सः तासां वाक्चेष्टितैः किम् नाकृष्यते? आर्य, गोविन्दः कदा अपि स्मरति वा अस्मान् ग्रामस्त्रियः नगरस्त्रीणां मध्ये, स्नेहसंवादकाले? किम् त्वं ताः रजन्यः स्मरसि, याः वृन्दावने प्रियतमेभिः सह सः क्रीडन्, पद्ममल्लिकाचन्द्रप्रभया, रासविलासे नूपुरध्वनिभिः, कदाचित् रम्यकथाभिः च अस्मान् तोषयन्? दशार्हतनयः स्वकृतदुःखपीडितः इह पुनः आगत्य, इन्द्र इव वनं वर्षेण, गोपीनां स्पर्शेन प्राणान् पुनर्नयेत्? किं सः कृष्णः, राज्यं सम्प्राप्य शत्रून् निहत्य, राजकन्याभिः परिणीतः, प्रियजनैः परिवृतः, पुनः अत्र आगच्छेत्? वयं वनचारिण्यः अन्याश्च, लक्ष्मीपतये सर्वकामसम्पन्नाय किम् प्रयोजनम्? नूनं परमानन्दः अपेक्षाशून्यतायाम् एव, यथा पिङ्गला अपि उक्तवती; तदपि जानन्त्यः अपि, अस्माकं कृष्णे आशा दुष्प्रत्याहता। को वा त्यजेत् साक्षात् श्रीकृष्णसङ्गम्, यत्र लक्ष्मीः कदापि न विहायति, बलात् अपि? एते नदीः गिरयः वनानि गावः वंशीध्वनिः च, सर्वत्र कृष्णेन सङ्कर्षणेन च आचरितम्, हे प्रभो। लक्ष्मीपतेः चिह्नानि पुनः पुनः नन्दसूनोः स्मारयन्ति; तैः पादचिह्नैः अस्माकं विस्मरणम् अशक्यम्। तेन मनोहरगमनेन, स्वरोष्ठहासेन, कटाक्षैः मधुरया वाचा च अस्माकं चेतांसि हृतानि— कथं विस्मरिष्यामः? भगवन्, लक्ष्मीपते, वृजेश्वर, दुःखनाशन, गोविन्द, उद्धर गो कुलं दुःखसिन्धोः। श्रीशुक उवाच— एवं कृष्णसन्देशैः विरहज्वरं शमितम्, ताः उद्धवम् भगवत्स्वरूपम् इति पूजयामासुः। स च तत्र कतिचिद् मासान् स्थित्वा, गोपीनाम् शोकं नाशयन्, कृष्णलीलाकथाभिः गोकुलं हर्षयन्। यावत् उद्धवः नन्दव्रजे स्थितः, तावत् व्रजवासिनां दिनेक्षणानि कृष्णवार्तास्वेकचित्तानां शीघ्रं व्यत्ययुः। स च नदीवनतरुषु पुष्पितेषु दृष्ट्वा, कृष्णस्मरणेन हृष्टः, वृजवासिनां सेवा अकुर्वत्। तत्र गोपीनाम् कृष्णैकचित्तानां स्थितिं दृष्ट्वा, उद्धवः परमानन्देन पूरितः, ताः प्रणम्य इदं शशंस— इमाः गोप्यः भूमौ देहिनां श्रेष्ठाः, यत् गोविन्दे हृदयान्तरस्थः प्रेम; जन्मभयभीताः मुनयः अपि, वयं च, तादृशं प्रेम इच्छामः— ब्रह्मत्वेन किं, यदि कृष्णकथामृतं न लभ्यते? एताः वनचारिण्यः पतिताः अपि, तादृशं कृष्णे परं प्रेम प्राप्ताः; यः अज्ञः अपि भगवत्सेवां कुर्वन्, राज्ञः इव कृपां लभते। हे सखे, तादृशं कृष्णे गाढं प्रेम न स्वर्गस्त्रीषु, न अन्यत्र; यद् रासोत्सवे भगवान् व्रजयोषितां ग्रीवां आलिङ्ग्य ताः परिपूर्णाः कृताः। अहो, भवेद् यद्यपि तृणगुल्मलतानां मध्ये एकः, तत्रापि व्रजयोषितां पादरेणुं लभेय, याः स्वजनधर्मं परित्यज्य मुकुन्दपथं वव्रे, यं वेदाः अपि अन्वेषयन्ति। एवं श्रीमद्भागवतस्य प्रथमस्कन्धस्य सप्तचत्वारिंशदधिकैकसप्ततितमाध्यायस्य कथा सुसम्पूर्णा।