कदाचित् धुन्धुली नाम्ना स्त्री, गर्भिणी सती, चिन्तायाः भारमुपगृह्य स्वे हृदि विचारयति—यद्य ग्रामे करग्रहणाय करको आगच्छेत्, तर्हि गर्भिणी स्त्री कथं तस्य भयात् रक्षां प्राप्नुयात्? यदि गर्भः शुकवत् स्थिरः भवेत्, तं गर्भं कथं निष्कासयेयम्? यदि गर्भः तिर्यक् मार्गे निष्क्रमेत्, तर्हि अहं मृत्युम् प्राप्स्यामि; प्रसवः दुःखमयं, अहं कोमला, कथं तं सहनम् शक्नोमि? यदि विलम्बं कुर्याम्, सहधर्मिणी सर्वं हरिष्यति; सत्यव्रतं, शौचं, च अन्यानि व्रतानि पालनम् अत्यन्तं कठिनम् इव दृश्यते। शिशुं पालनं, तस्य संरक्षणं, स्त्रिणां प्रसवकाले दुःखम्—सर्वत्र दुःखमेव; मतिम् अन्तर्गत्य, अपुत्रा वा विधवा स्त्री सुखिनीति मे मन्ये। एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या धुन्धुली फलं न खादति; पतिः पृष्टवान्, सा चोक्तवती—"खादितं, खादितम्।" कदाचित् तस्याः कन्या भगिनी स्वयमेव तस्याः गृहम् आगच्छत्; तस्याः सन्निधौ धुन्धुली सर्वं वृत्तान्तम् उक्तवती—"अहं महद्व्यथया क्लिष्टा।" "अहं दुःखात् दुर्बला, किं करवानि, भगिनि?" इत्युक्ते सा प्रत्यवदत्—"अहं गर्भिणी; प्रसवात् तव शिशुं दास्यामि।" "तावत् गृहे स्थिता गर्भिणीव वर्तस्व, सुखेन जीव; पतये किञ्चित् धनं दत्त्वा, स ते बालकं दास्यति।" "लोकाः वदन्ति—षड् मासे शिशुः मृतः; अहं बालकं पालयिष्यामि, प्रतिदिनम् तव गृहे आगमिष्यामि।" "परीक्षार्थम् फलं गोत्रे अर्पय; एषा स्त्रीणां स्वभावः—सर्वं एवं कृतम्।" सम्यक् काले भगिन्याः पुत्रः जातः; पिता तं बालकं गुप्तया धुन्धुल्यै दत्तवान्। धुन्धुली पतये उक्तवती—"सुपुष्टः बालकः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः, आत्मदेवः पुत्रम् प्राप्तवान्।" स द्विजातिभ्यः दानानि ददौ, जातकर्मादि विधीन् अकारयत्; द्वारे शुभगीतं वाद्यं च अभवत्। सापि पतिसन्निधौ उक्तवती—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया स्त्रियाः क्षीरम् निष्कासितम्, कथं अहं बालकं पोषयिष्यामि?" "मम सहधर्मिणी, या प्रसूता, तस्याः शिशुः मृतः; तां आनय, गृहे स्थापय—सा तव बालकं पोषयिष्यति।" सर्वं पतिना पुत्ररक्षणार्थं कृतम्; मातृ बालकं 'धुन्धुकारी' नाम्ना नामकरोत्। त्रिमासानन्तरं सा गौः सुन्दरं, दिव्यं, निर्मलं, सुवर्णवर्णं वत्सं प्रसूतवती। तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणः सन्तुष्टः स्वयं विधीन् अकारयत्; अद्भुतमिति सर्वजनाः सन्दर्शने आकाङ्क्षया समागच्छन्। "पश्य, आत्मदेवस्य सौभाग्यं जातम्—गवां पुत्रः जातः, दिव्यरूपः, अद्भुतम्।" दैवयोगात् तस्य गोप्यं रहस्यं कश्चन न जानात्; तं बालकं गोकर्णवत् गवां कर्णयुक्तं दृष्ट्वा 'गोकर्णः' इति नामाकरोत्। कालक्रमे उभौ पुत्रौ युवान् अभवताम्; गोकर्णः विद्वान्, विवेकी, धुन्धुकारी तु अत्यन्तं दुष्टः। स्नानशौचं नाचरति, अयुक्तं खादति, क्रोधहीनः, अनाचरणे प्रवृत्तः, शवस्पर्शेन हस्तेन खादति। स चौरः, सर्वैः द्वेष्यः, परगृहे अग्निं ददाति, बालान् क्रीडायै गृहीत्वा कुण्डे क्षिपति। स हिंसकः, शस्त्रधारी, दरिद्रान् अन्धान् च पीडयति, सदैव चाण्डालैः सह वर्तते, पाशधारी, श्वभिः सह संगच्छति। वेश्यासंयोगेन पितृधनं विनष्टवान्; कदाचित् मातापितरौ ताडयित्वा स्वयम् पात्राणि अपि गृहीत्वा। तस्य दीनः पिता, निर्धनः, क्रन्दन् ऊचः—"एवं दुष्टः पुत्रः दुःखप्रदः, हन्तव्योऽपि।" "क्व स्थास्यामि, क्व गच्छेयम्, कः दुःखं निवारयेत्? दुःखात् जीवितं त्यजामि—हा, दारुणं मम स्थितिः!" ततः गोकर्णः विवेकिन् पिता आगत्य उपदेशं अकरोत्, विरक्तिपथं दर्शयन्। "इयं संसारः असारः, दुःखपूर्णः, मोहकारी; कस्य पुत्रः, कस्य धनम्, कस्य स्नेहः सततम् दहति?" "इन्द्रस्यापि सुखं नास्ति, न च चक्रवर्तिनः; सुखं केवलं विरक्तस्य मुनेः, एकान्तवासिनः।" "अज्ञानम्, यत् पुत्रासक्तिरूपम्, त्यज; मोहात् नरकमार्गः, शरीरं सर्वं त्यक्त्वा वनं गच्छ।" पित्रा तद्वचनं श्रुत्वा, गन्तुम् इच्छन् ऊचः—"पुत्र, विस्तरेण वनस्थाने किम् कर्तव्यम्?" "स्नेहपाशेन तमःकूपे बद्धः, अहं पङ्गुः, कपटी, कर्मणा पतितः—दयासिन्धो, उद्धर माम्।" "अस्थिमांसशोणितमयम् शरीरम् आसक्तिम् त्यज, पत्न्यादिषु ममत्वम् सर्वदा परित्यज; संसारः क्षणभङ्गुरः, नित्यं नश्वरः—वैराग्यभक्तिप्रिये भव।" "सततं सत् धर्मम् आचर, लौकिककर्तव्यम् त्यज, साधुसङ्गम् सेव, कामक्रोधौ परित्यज; शीघ्रं परदोषपरगुणचिन्तनम् त्यज, सेवाकथारसपानम् कुरु।" एवं पुत्रस्य वचनैः प्रेरितः, गृहं त्यक्त्वा, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन वने गतः, प्रतिदिनम् हरिसेवायाम् तिष्ठन्, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। स दिव्यनगर्यां वसन्, देवोपवनशोभायुक्ते, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रस्य महालये, त्रैलोक्यश्रीस्थानं, सर्वसमृद्धिसहितम्। स ज्ञानधनजातिसम्पन्नः, गर्वमदशून्यः आसीत्। पितरि दिवंगते, धुन्धुकारी मातरम् अत्यन्तम् ताडयन् ऊचः—"क्व धनं निहितम्, वद, न चेत्तव प्राणान् दण्डेन हनिष्यामि!" तस्य वचनैः भीता, पुत्रदुःखेन क्लिष्टा, माता रात्रौ कुण्डे पतित्वा, मृत्युम् प्राप्तवती।