गोप्यः कृष्णदूतमुद्धवमुपविशतं दृष्ट्वा तं सस्नेहमिदमूचुः— “मम शिरसः पादं निरस्य; जानामि तस्य मधुरवचनानि। स त्वं कौशलसम्पन्नः प्रेष्यः प्रेषितोऽसि तेन। स एवात्र स्वपत्नीः पुत्रांश्च सृज्य त्यक्त्वा निःस्पृहः गतवान्। किमस्य विश्वास्यं स्यात्? यथा मृगपतिं मृगयवः अन्वधावन्, तथा स कामवशगाः प्रेमरूपविकलाः अस्माननाथाः स्त्रियः विदारितवान्। बलिर्वा महाबलः पक्षिवत् बद्धः। अलं तेन कृष्णेन सख्येन; तस्य चरितकथाः परित्यक्तुमशक्याः। ये नामैकवारं तस्य लीलामृतकणान् श्रुत्वा द्वन्द्वात्सर्वतः विमुक्ताः, गृहं बन्धून् च परित्यज्य धनहीनाः अपि, इह बहवः पक्षिवद्भिक्षाचर्यां कुर्वन्ति। वयं तु तस्य वक्रवचनानि अमृतरूपाणि शुश्रुवः, मातरं कुक्कुटकाः इव अज्ञाः। स्मरामः पुनः पुनस्तस्य नखस्पर्शजनितं तीव्रं दुःखं। अन्यां वार्तां शृणुत, हे दूत। प्रियं मित्रं, किं त्वं पुनरागतः प्रेषितः प्रियेन? किं किमिच्छसि, वद? त्वं पूज्यः, सौम्य। कथं त्वं अस्मान् तस्य पार्श्वे नयति, यस्य वक्षसि लक्ष्मीः सदा वसति, यो न परित्यज्यः? स धर्मात्मजः किं मथुरायां वर्तते? किं स पितृगृहं स्वबान्धवान् च, गोपान् च स्मरति? किं स कदाचित् अस्मान् दासीभूताः स्मरति? कदा स बलवान् सुरभिसुगन्धिबाहुमस्माकं शिरसि स्थापयिष्यति? एवं गोपीभिः कृष्णविरहविह्वलाभिः उक्तं श्रुत्वा, श्रीशुक उवाच— उद्धवः ताः सान्त्वयन् प्रीतिपूर्वकं कृष्णस्य संदेशं ददौ। स उवाच— “धन्याः खलु यूयं लोके पूज्याः, येषां मनः सर्वथा वासुदेवे समर्पितम्। व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपैः, स्वाध्यायेन, दमेन, अन्यैश्च उपायैः कृष्णभक्तिः लभ्यते। भवद्भिः पुण्येन परमभक्तिः भगवति श्रीमति सुष्ठु संस्थापिता या मुनिभिरपि दुर्लभा। दैवयोगेन पुत्रान्, पतिं, तनुं, बान्धवान्, गृहं च परित्यज्य, तमेव पुरुषं कृष्णं वृताः। अयं परमार्थपरायणभावो, हे महाभागाः, भवत्याः विषण्णता-योगात् उत्पन्नः; अनेन मया महदनुग्रहः लब्धः। शृणुत प्रियं सन्देशं, यं प्रियपतिना रहसि प्रेषितं, यः भवतीनां सुखाय स्यात्— भगवानुवाच— ‘मम वियोगः भवद्भ्यः न पूर्णः; अहं सर्वभूतेषु स्थितः, यथा आकाशवाय्वग्न्यापः पृथिव्यः सर्वत्र भवन्ति, तथा अहमेव चित्तप्राणभूतैन्द्रियगुणानां आधारः। स्वयमेव आत्मनि आत्मानं सृजामि, हन्यामि, धारयामि च, द्रव्येन्द्रियगुणात्मना। आत्मा विज्ञानमयो विशुद्धो निर्गुणः पृथगात्मा; मायया तु सुप्तस्वप्नजाग्रद्वस्थायामिव संचरति। यया मनः विषयान् चिन्तयति, स्वप्नवत् मिथ्या; तया इन्द्रियाणि निगृह्य, जागरूकः स्वधर्मनिष्ठः भवेत्। एष योगः, एष विवेकः मुनिनां— त्यागः, तपः, दमः, सत्यमिव, यथा नद्यः समुद्रं यान्ति। अहं प्रियः सन्नपि दूरस्थ इव, भवतीनां चित्तं मयि आकर्षयितुम्, सततस्मरणाय, वियोगेन एव। यथा प्रियः दूरस्थः स्यात्, तदा चित्तं तस्मिन्नेव लग्नं भवति; समीपे तु स्त्रीणां मनः तथैव न स्थिरं भवति। सर्वं मनः मय्येव न्यस्य, सर्वासक्तिभ्यः विमुक्ताः, मां स्मरन्त्यः शीघ्रं मामेव प्राप्स्यथ। याः धन्यास्ताः, या रात्रौ व्रजवनान्तरे मया क्रीडन्त्याः नृत्ये न सम्मिलिताः, ताः अपि मम वीर्यकथाः स्मरन्त्यः मामेव प्राप्नुवन्ति।’ एवं तस्य प्रियस्य वचनानि श्रुत्वा, व्रजस्त्रियः हृष्टाः, उद्धवं स्मरन्त्यः, सन्देशं पुनः ऊचुः— “धन्यं यद् दुष्टः कंसो यदूनां शत्रुः निहतः; अच्युतः स्वजनैः सर्वार्थान् साधयित्वा सुरक्षितः। सौम्य, किं गदाग्रजः नगरनारीणां प्रेमलज्जास्मितावलोकनैः पूजितः ताः प्रहर्षयति? स च कामशास्त्रविद् नगरस्त्रीणां प्रियः, तासां वाक्यहासलास्यैः कथं न मोह्येत? आर्य, किं गोविन्दः नगरस्त्रीणां मध्ये, तासां अंतरङ्गसंवादे, ग्राम्यस्त्रीणां नो स्मरति? किं त्वं ताः रात्रयः स्मरस्यस्मिन्, यदा स वृन्दावने प्रियाभिः सह, पद्ममाल्यचन्द्रिकासु रासक्रीडां वदनाङ्गुलिस्वनैः कृत्वा, कदाचित् रम्यकथाभिः अस्मान् हर्षयति? कदा दशार्हनन्दनः स्वकृतक्लेशविह्वलः पुनरिह आगत्य, स्वस्पर्शेन इन्द्र इव वनं वर्षेण, अस्मान् जीवन्ति? किं स कृष्णः, राज्यं प्राप्य, शत्रून्मृत्य, राजकन्याभिः परिणीतः, प्रियसखिभिः परिवृतः, इह आगच्छेत्? अस्माकं वा अन्येषां वा, वनवासिनां, किं प्रयोजनं तस्य महात्मनः लक्ष्मीपतिः सर्वकामधुक् आत्मन्येव सिद्धः? सत्यं, परमानन्दः अपेक्षाशून्यतायामेव, यथा पिङ्गला वार्तिका उक्तवती; तत्त्वेऽपि कृष्णे आशा दुरपहा। को वा भगवतो यशःश्लाघ्यस्य सङ्गं, निच्छन्दोऽपि, त्यक्तुं शक्तः, यत्र श्रीः कदापि न वियुज्यते? एते नद्यः, गिरयः, वनानि, गावः, वंशीध्वनिः, सर्वे कृष्णेन सङ्कर्षणेन च सञ्चिताः। लक्ष्म्याः पद्मालयाः पुनः पुनः नन्दनन्दनस्य स्मारकाः; तैः पादच्छायाभिः वयं तं विस्मर्तुं न शक्नुमः। तस्य सुकुमारगमनं, मन्दहासः, विलासवलोकनं, मधुरवचनानि, सर्वाणि अस्माकं मनांसि हृतानि; कथं तं विस्मरिष्यामः? भगवन्, लक्ष्मीपते, व्रजेश्वर, दुःखनाशक, गोकुलं दीनं दुःखसिन्धोः उद्धर, हे गोविन्द। एवं श्रीशुक उवाच— कृष्णसन्देशैः वियोगतापं शमयित्वा, ताः उद्धवं भगवत्स्वरूपमिव पूजितवत्यः। स उद्धवः तत्र कतिचिद् मासान् स्थित्वा, गोपीनां शोकं निवार्य, कृष्णलीलाकथाभिः गोकुलं प्रमोदितवान्। यावत्कालं उद्धवः नन्दव्रजे तस्थौ, तावत् तद्वासिनां क्षणाः शीघ्रं व्यतीयुः, कृष्णवार्तासु निमग्नानां।