स्वर्गे वा पृथिव्यां वा पाताले वा, यस्य मृदुहासकुञ्चितभ्रूविलासैः स्त्रियः मोह्यन्ते, तस्मै का स्त्री दुर्लभा? अस्माकं तु सौभाग्यं केवलं तदङ्घ्रिरेणुध्यानं, यः श्रीमान् सर्वत्र ख्यातनाम्ना अपि दीनानामपि मध्ये श्रूयते। किं तव, तस्य पादं मम शिरसः अपसारय; तस्य मधुरवचनानि अहं जानामि। त्वं तु तेन प्रेषितः सन्देशवाहकः, स च स्वपत्नीः पुत्रांश्च स्वयमेव सृष्ट्वा, तान् विहाय निरपेक्षः गतवान्। तस्मिन्नपि किं विश्वासः कर्तव्यः? यथा मृगपतिं व्याघ्राः अन्वधावन्, तथा स कामवशात् विकलाः स्त्रियः विवशयन् ताः विरूपिताः चकार। बलेः अपि बन्धनं यथा पक्षिणः, तथा स कृतवान्। अलम् अस्य कृष्णस्य सख्येन; तु तद्विलासकथाः परित्यक्तुम् कष्टाः। ये तु एकवारमपि तस्य क्रीडारसामृतकणान् श्रुत्वा, ते सर्वद्वन्द्वैः विमुक्ताः, गृहान् बान्धवान् च परित्यज्य, दरिद्राः अपि, विहगवत् विचरन्ति। वयं तु तस्य वञ्चनवचनानि अमृतवत् विश्वस्य, मातरं पिपीलिकाः इव मूढाः, कृष्णपत्नीः मृगीव स्मः। तस्य नखस्पर्शजनितं तिव्रदुःखं पुनः पुनः स्मरामः। अन्यं वार्ताम् आख्याहि, हे सन्देशदूत। सखे, त्वं पुनः आगतः, प्रियसखिना प्रेषितः? किमर्थं आगतः? त्वं पूज्यः, सौम्य। कथं तं परित्याज्यं नयसी, यस्य वक्षसि सदा लक्ष्मीः वसति? स किं नु सुतः अधुना मथुरायां अस्ति? किं स पित्र्यं गृहम्, स्वबान्धवान्, गोपालांश्च स्मरति? किं नो दासीः कदापि स्मरति? कदा स बलभद्रबाहुं सुगन्धिनं मम मूर्ध्नि स्थापयिष्यति? इत्येवं गोप्यः कृष्णस्य विरहाकुल्या उद्धवस्य समीपे स्वचिन्तां निवेदयन्, स ताः सान्त्वयन् प्रेमपूरितं सन्देशं उवाच। उद्धवः उवाच—वो हि लोके पुण्यश्लोक्याः, यः सर्वथा वासुदेवाय मनः समर्पितम्। व्रतेन, तपसा, यज्ञेन, जपेन, स्वाध्यायेन, दमेन, अन्यैश्च उपायैः कृष्णभक्तिः लभ्यते। भवत्याः तु महद्भाग्येन, यस्यां देवानामपि दुर्लभा, सा परा भक्तिः भगवति प्रसिद्धे स्थापिताऽस्ति। भाग्ययोगेन पुत्रान्, पतिं, तनुं, बान्धवान्, गृहं च परित्यज्य कृष्णं पुरुषं परमं वृताः। विरहजनितं तदेकतानं, हे महाभागाः, यद् युष्मासु जातम्, तेन मया महान् अनुग्रहः लब्धः। तदिदं प्रियं सन्देशं, सुखदं, गोप्यं, पतिं समाश्रित्य मया आनीतम्, शृणुत। भगवतः सन्देशः—मम वियोगः युष्माभिः सह न पूर्णः; अहं सर्वेषु स्थितः, यथा आकाशादयः महाभूतानि सर्वत्र स्थितानि; तथा अहं मनः, प्राणः, भूतानि, इन्द्रियाणि, गुणाश्च सर्वेभ्यः अधिष्ठानम्। आत्मा ज्ञानमयः, विशुद्धः, पृथक्, निर्गुणः, तथापि मायया सुषुप्तिस्वप्नजागरितादिषु गच्छति इव दृश्यते। येन मनसा विषयान् चिन्तयति, तद्वद् स्वप्नवत् असत्येषु विषयेषु, तानि निगृह्य, जाग्रतः, आत्मन्यवस्थितः भवेत्। एषा रहस्यविद्या, योगः, विवेकः, प्रव्रज्या, तपः, दमः, सत्यं च, यथा नद्यः समुद्रं प्रविशन्ति, तथा ज्ञेयाः। अहं युष्माभिः प्रियतमा अपि, दूरस्थ इव दृश्ये, तदर्थं युष्माकं मनः मयि अधिकं स्थिरं कर्तुं, सदा मत्तः चिन्तनं जनयितुम् एव। यथा दूरस्थे प्रिये स्त्रीणां मनः तस्मिन् एव, सन्निकर्षे तु तादृशं न भवति। अतः, सर्वथा मयि मनः स्थाप्य, सर्वासु आसक्तिषु विमुक्ताः, सदा मां स्मृत्वा, शीघ्रं मां प्राप्स्यथ। ये च रात्रौ वृन्दावने मम क्रीडायाः समये न समागताः, ते अपि मम वीर्यकथाः स्मृत्वा, मां प्राप्ताः। इत्येवं भगवतः वचनानि श्रुत्वा, गोप्यः हर्षपूर्णाः, उद्धवस्य समीपे तं सन्देशं पुनः स्मृत्वा, वाक्यम् ऊचुः। गोप्यः ऊचुः—धन्यं यद् दुर्भगः कंसः, यदूनाम् शत्रुः, हतः; अच्युतः च स्वजनैः सर्वार्थान् साधयित्वा, सुरक्षितः। सखे, किं गदानुजः, नगरस्त्रीणां प्रेमलज्जास्मितावलोकनैः पूजितः, तासां मनः हर्षयति? यः रतिविदाम् रहस्यं जानाति, स कथं तासां वाक्यैः विलासैः च न मोह्येत? सौम्य, गोविन्दः किं नगरस्त्रीणां मध्ये, तासां सख्यालापेषु, ग्राम्यस्त्रीः स्मरति? किं त्वं ताः रजन्यः स्मरसि, यत्र सः प्रियाभिः सह वृन्दावने, पद्मकदम्बचन्द्रिकायाम्, रासक्रीडायां वेणुनादेन, कदाचित् रम्यकथाभिः अपि मनः हरन्, क्रीडितवान्? किं दशार्हतनयः स्वकृतदुःखपीडितः, पुनः आगत्य, इन्द्रः वनं वर्षेण यथा पुनर्नवयति, तथा अस्मान् स्वस्पर्शेन जीवन्ति करिष्यति? कृष्णः किं राज्यं प्राप्य, शत्रून् विजित्य, राजकन्याभिः परिणीय, सर्वमित्रैः परिवृतः, पुनः अत्र आगच्छेत्? अस्मादृशानां वा अन्येषां वा, स्वलक्ष्म्याः पतये, सिद्धार्थस्य, किमर्थं आगमनम्? नूनं परमानन्दः निराशायाम् एव, यथा पिङ्गला वेश्या उक्तवती; तद्यपि ज्ञात्वा अपि, कृष्णे आशा परित्यक्तुं कठिनैव। यः श्रीमान् भगवन्, यस्य अङ्गानि लक्ष्म्या कदापि न परित्यज्यन्ते, तं कः सहेत विहातुम्, अपि अनिच्छया? एते नद्यः, गिरयः, वनानि, गावः, वेणुनादः—सर्वं कृष्णेन सङ्कर्षणेन च सञ्चारितम्। लक्ष्म्याः पदपद्मानि पुनः पुनः नन्दसूनोः स्मारयन्ति, तेन तं विस्मर्तुं न शक्नुमः। तस्य सुललितगमनेन, सुमधुरहासेन, क्रीडावलोकनैः, मधुरभाषणेन च, अस्माकं चेतांसि हृतानि—कथं विस्मर्तुं शक्यते? हे भगवन्, हे लक्ष्म्याः पतिः, हे व्रजेश्वर, दुःखनाशक, गोविन्द, गोकुलं दुःखसागरात् उद्धर। इति, कृष्णसन्देशैः विरहज्वरं शमयित्वा, ताः उद्धवं भगवत्स्वरूपं ज्ञात्वा, पूजयामासुः। स तु मासान् कतिचित् तत्र स्थित्वा, गोपीनां शोकं हरन्, कृष्णलीलाकथाभिः गोकुलं प्रमोदितवान्।