यदा उद्धवः वृन्दावनं गच्छति स्म, तदा गोप्यः कृष्णस्य वियोगेन संतप्ताः तं मधुपं दृष्ट्वा समागच्छन्। ताः मधुकृतं दृष्ट्वा प्रकटयन्त्यः, “हे मधुप, कपटप्रियस्य सखा, त्वं मम प्रतिद्वन्दिनीं स्पर्शयितुं मा यत्नम्। तस्याः माल्यं, स्तनरजःलेपितं, तव वर्तिकां लिप्यति। मधूनां नाथः तव प्रेषितः, तस्य गर्वितानां स्त्रीणां पक्षं वहतु, यदुसभायां हस्यायोग्यः त्वं तस्य दूतः।” ताः पुनः वदन्त्यः, “एकवारं तस्य अधरामृतं लब्ध्वा मोहिताः स्म, सः अस्मान् त्यक्त्वा पुष्पवत् परित्यक्तवान्। पद्मा कथं तस्य पादसेवां करोति, यस्य मनः महात्मनः स्तुतिभिः अपहृतम्?” “हे षड्बाहु, यदुनाथस्य गीतं अत्र मा गाय; गच्छ मित्राणां मध्ये तस्य विजयकृत्यं गाय। सः तेषां स्त्रीणां दुःखं निवार्य, तेषां कामान् दत्तवान्।” “स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले वा, कस्य स्त्रियः तस्य अप्राप्याः, यस्य हास्यं मनोहरं, भ्रुवः चञ्चलाः? वयं तस्य चरणरेणुसेवा भाग्यवन्त्यः खलु; दीनानां मध्ये अपि तस्य नाम श्रुतम्।” “मधुकृत्, तस्य पादं तव शिरः उपरि मा स्थापय; अहं तस्य मधुरवचनं जानामि। त्वं तस्य दूतः, प्रलोभनकुशलः। सः स्वपत्नीं, पुत्रान्, स्वजनान् निर्माय तत्र त्यक्त्वा गतः। तस्मिन विश्वासः कः?” “वनराजस्य शिकारिणः यथा वानरराजं युञ्जन्ति, तथा सः स्त्रीणां कामेन विकलानां हृदयम् अभिव्याप्य तान् बाधितवान्। बली अपि पक्षिवत् बध्नीत। कृष्णस्य मैत्री पर्याप्तम्; तस्य कृत्यविषयाः त्यक्तुं कठिनाः।” “ये तस्य क्रीडारसस्य अमृतबिन्दुं श्रुत्वा, द्वन्द्वं त्यक्त्वा, गृहं, कुलं, सर्वं परित्यक्तवन्तः, वयं तत्र दीनाः विहङ्गवत् भिक्षुकाः विचरन्ति।” “कृष्णस्य वाक्यं अमृतवत् विश्वस्य, वयं मातरं शिशुवत् श्रुणुमः, तस्य पत्न्यः मृगवत्। तस्य नखस्पर्शदुःखं पुनः पुनः स्मरामः। अन्यं वार्तां वद, हे दूत।” “सखे, त्वं पुनः आगतः, प्रियतमा द्वारा प्रेषितः? किं इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्यः। तं त्यक्तुं न शक्यं, लक्ष्मीः तस्य वक्षसि नित्यं निवसति, कथं अस्मान् तस्य समीपं नयति?” “सः महात्मा किं मथुरायां अस्ति? किं पितरं, बान्धवान्, गोपान् स्मरति? किं अस्मान् सेवकान् स्मरति? कदा सः बलवन्तं, सुगन्धितं भुजं अस्माकं शिरसि स्थापयिष्यति?” शुकः उवाच—ततः उद्धवः गोपीनां कृष्णस्मरणाकाङ्क्षां श्रुत्वा, ताः सान्त्वयन् स्नेहपूर्णं संदेशं न्यवेदयत्। उद्धवः उवाच—“अहो, भवतीः जगति पूज्याः, यस्मात् वासुदेवाय पूर्णमनः समर्पितम्। व्रतैः, तपः, यज्ञैः, जपैः, स्वाध्यायैः, संयमैः, अन्यैः उपायैः कृष्णभक्ति प्राप्त्यते। भवतीनां सौभाग्येन भगवतोऽत्युत्कर्षभक्तिः संस्थिता, या मुनिभिः अपि दुर्लभा। भाग्येन पुत्रान्, पतिं, शरीरं, बान्धवान्, गृहं त्यक्त्वा, कृष्णं परमं पुरुषं वृतवन्त्यः। योगविलक्षणं भगवदावेशं वियोगेन प्राप्तम्, तेन मे महान् अनुग्रहः कृतः।” “शृणु प्रियं सन्देशं, यः सुखदः, यं अहं गुप्तं तव प्रियपतेः किमर्थं आनयामि। भगवतः वचनं—‘मम वियोगः भवतीभ्यः पूर्णः नास्ति, सर्वेभ्यः प्राणिषु अहं स्थितः, यथा भूतानि—आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी—सर्वत्र स्थितानि; तथा अहं मनः, प्राणः, तत्त्वानि, इन्द्रियाणि, गुणाः च अधिष्ठितः। स्वयमेव आत्मना, आत्मनि, आत्मनः सृष्टि, स्थिति, लयः करोमि, तत्त्वानां, इन्द्रियाणां, गुणानां सारः। आत्मा ज्ञानमयः, शुद्धः, पृथक्, निर्गुणः; मायया गाढनिद्रायां, स्वप्ने, जागरे भ्रमति इव। येन इन्द्रियविषयं मन्यते, यः स्वप्नवत् मिथ्या उत्पन्नः; तेन इन्द्रियाणि संयम्य, सदा जाग्रत् आत्मवान् भवेत्। एषा आन्तरशिक्षा, योगः, विवेकबुद्धिः, त्यागः, तपः, संयमः, सत्यं, यथा नद्यः समुद्रं यान्ति। प्रियासु, अहं दूरस्थः इव दृश्ये, तु भवतीनां मनः मम समीपं आकर्षितुं वियोगेन; यथा प्रियः दूरः सति मनः तस्मिन स्थिरं भवति, समीपे दृष्टे तु न स्त्रीणां हृदयम् तद्वत्। सर्वं मनः मयि स्थाप्य, अन्यसङ्गं त्यक्त्वा, सदा माम् स्मरन्त्यः, शीघ्रं माम् प्राप्त्यः। ये भाग्यवन्तः रात्रौ वृन्दावनवनान्तरे क्रीडायाम् न आगतवन्तः, ते अपि माम् प्राप्तवन्तः, यतः मम वीर्यकथां ध्यायन्ति।’” शुकः उवाच—एवं प्रियतमा द्वारा उक्तं श्रुत्वा, वृन्दावनस्त्रियः मुदिताः उद्धवाय स्मरणं कृत्वा प्रत्युवाचन्। गोप्यः ऊचुः—“सौभाग्येन कंसः, यदुनां शत्रुः, नष्टः; सौभाग्येन अच्युतः सुरक्षितः, स्वजनैः सर्वं साधयित्वा। हे सौम्य, गदानुजः, नगरस्त्रीणां प्रेमपूर्णं लज्जितं हास्यं दृष्ट्वा, ताः हर्षयति किं? नगरस्त्रीणां प्रियः, प्रेमरहस्यं जानाति, तेषां वाक्यैः, क्रीडाभिः मोहितः न भवेत् किम्?” “हे महात्मन्, गोविन्दः नगरस्त्रीणां मध्ये अस्माकं गोपस्त्रीणां स्मरणं करोति वा? किं तत्र गोप्यः सखीभिः रात्रिषु कृष्णेन सह क्रीडितवन्त्यः, पद्म, मालती, चन्द्रप्रभया, रासक्रीडायां नूपुरध्वन्या, कथासु हर्षयन्?” “दशार्हवंशजः किं स्वकृतदुःखेन संतप्तः अत्र आगत्य अस्मान् स्पर्शेन पुनः जीवनं दास्यति, यथा इन्द्रः वनं वर्षेण पुनः पुष्णाति?” “कृष्णः किं अत्र आगच्छति, राज्यं प्राप्य, शत्रून् नष्ट्वा, राजकन्याभिः विवाह्य, प्रियसखा-संवृत्तः? वनवासिन्यो वा अन्याः तस्य किम् प्रयोजनम्, लक्ष्मीनाथस्य, सर्वकामप्राप्तस्य, आत्मन्येव सिद्धस्य?” “निराशायां परमं सुखं, पिङ्गलाया अपि उक्तम्; तथापि, कृष्णे आशां त्यक्तुं कठिनम्। भगवत्सङ्गं त्यक्तुं कः समर्थः, यदा सौभाग्यं तस्य अंगं न त्यजति?” “एते नद्यः, पर्वताः, वनानि, गावः, वेणुनिनादः—सर्वं कृष्णेन संकर्षणेन सह गतम्। लक्ष्मीनिवासस्थानानि पुनः पुनः नन्दसुतं स्मारयन्ति; तस्य पदचिह्नैः अस्माकं विस्मरणं न शक्यते।” “तस्य मनोहरगमनं, हास्यं, क्रीडाप्रेमदृष्टयः, मधुरवचनं—सर्वं अस्माकं मनः आकृष्टम्। कथं तं विस्मरिष्यामः?