एकदा व्रजयोषितां काचिद् गोपी, कृष्णसङ्गमस्य चिन्तनपरायणा, मधुपं दृष्ट्वा तं प्रियसन्देशदूतमिव कल्पयन्ती मनसा, स्नेहकुपितया वाचा तम् इदं प्राह— “हे मधुप! धूर्तसख! मा माम् अन्यायनारीणां पादपङ्कजं स्पृश; तव शिरसि तस्याः स्तनरजसा लिप्तमाल्यं लिप्तं दृश्यते। तव स्वामिनोऽपि धूर्तस्य प्रियाणां स्त्रीणां प्रीतिं वहतु, त्वं तस्य दूतः, यादवसभायां हास्याय योग्यः। एकदा तेन मधुना स्मरसुधया वदनामृतमस्मासु दत्तम्, ततः प्रमादयन् त्यक्त्वा गन्तुम् इव पुष्पं परित्यज्य गतः। कथं तस्य पद्मस्य पादपद्मयोः लक्ष्मीः सेवां करोति, यस्य मनः स्तुतिभिः हरति? “किं त्वं षट्पद! अत्र यादवपतिं गातुम् आगतः? सः खलु व्रजगृहपतिः, पुरातनः। गच्छ, तस्य मित्रजनानां मध्ये जयवृत्तान्तं गाय; सः तेषां स्त्रीणां कामदुःखं प्रशमयन् तेषां कामान् पूरयति। स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले वा, काः स्त्रियः तस्मात् अप्राप्याः? यस्य मन्दस्मितं, विलासभ्रूवल्लि, सर्वां मोहयन्ति। वयं तु तस्य पादरजोपासकाः, दीनाः; अपि च पामराणामपि मध्ये तस्य कीर्तिः श्रूयते। “मम शिरसः तस्य पादं हर्तुम् अर्हसि; अहं तस्य मधुरवचांसि जानामि। त्वं तेन प्रेषितः, वाक्यकुशलः दूतः। सः स्वयमेव पत्नीन् पुत्रांश्च सृष्ट्वा, तान् परित्यज्य, अनपेक्ष्य गतः। तस्मिन् का श्रद्धा? कपिकुलपतिं यथा मृगयवः व्यथितवन्तः, तथैव अस्मान् रतिक्लेशेन विवर्णिताः, कामवशगाः, सः विजित्य गतः। बलेरपि महात्मनः पक्षिणं यथा बद्धवान्। पर्याप्तं कृष्णसख्यं; तस्य लीलाकथाः त्यक्तुं न शक्याः। “ये तु कदाचित् तस्य लीलामृतकणान् श्रवणमात्रेणास्वादयन्, ते द्वन्द्वं परित्यज्य, स्वगृहान् बान्धवान् च परित्यज्य, काकपक्षवत् विचरन्ति भिक्षवः। वयं तु तस्य वाक्यकूटमधु समाश्रित्य, मातरं प्रति कुक्कुटशावकवत् विमूढाः, कृष्णस्य भार्याः, मृगीव। पुनः पुनः तस्य नखस्पर्शजनितं दुःखं स्मरामः। अन्यं वृतान्तं शृणु, हे दूत! “सखे! त्वं पुनरागतः, प्रियस्य प्रेषितः? किं काङ्क्षसि? त्वं पूज्यः, सौम्य! कथं त्वं अस्मान् तस्य समीपं नयसि, यस्य वक्षसि सदा लक्ष्मीः वसति? “किं सः साधुः कुमारः इदानीं मथुरायां वर्तते? किं सः पितृगृहं, स्वजनान्, गोपालान् च स्मरति? किं सः कदाचित् अस्मान् दास्यं स्मरति? कदा सः बलदण्डेन सुगन्धिना भुजेन अस्माकं शिरसि स्थापयिष्यति?” एवं गोपीभिः कृष्णविरहविह्वलाभिः उक्तं श्रुत्वा, श्रीशुकः उवाच— तदा उद्धवः, तासां कृष्णसन्देशप्रतीक्षया संतप्तानां गोपीनाम्, स्नेहपूरितया वाचा सान्त्वनं कृत्वा, इदं जगाद। श्रीउद्धव उवाच— “हा, भवत्यः संसारस्य साक्षात् पूर्णफलप्राप्ताः, यः सर्वथा वासुदेवे मनः समर्पितम्। व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपेन, स्वाध्यायेन, यमादिभिः, कृष्णभक्तिः लभ्यते। भवत्याः पुण्येन, दुरलभं मुनिभिः अपि, परमं भगवति भक्तिं स्थापयितवन्त्यः। भाग्ययोगेन पुत्रान्, पतिं, तनुं, बान्धवान्, गृहं च त्यक्त्वा, तं पुरुषोत्तमं कृष्णं वृतवन्त्यः। भगवतोऽस्मरणजनितं परमैक्यम्, हे महाभागाः, भवत्यासु जातम्; एतत् मयि महत् उपकारं कृतवत्यः। “शृणुत, प्रियसंवादमस्ति, यं गूढं प्रियपतिना प्रेषितं मम हस्ते हृतं, यः भवत्याः सुखाय भविष्यति। भगवान् उवाच— ‘मम वियोगः भवत्याभिः सह पूर्णः नास्ति, यतः अहं सर्वत्र स्थितः, यथा आकाशवाय्यग्न्यापः पृथिव्यः च सर्वत्र सन्ति, तथा अहं चित्तप्राणेन्द्रियगुणानां मूलम्। अहमेव आत्मनि आत्मना सर्गं, संहारं, स्थितिं च करोमि, आत्मशक्त्या, भूतैः, इन्द्रियैः, गुणैः च सह। “आत्मा विज्ञानमयो, विशुद्धः, पृथक्, निर्गुणः; तथापि मायया, सुषुप्तिस्वप्नजागरितरूपेण प्रवर्तते। येन इन्द्रियार्थान् मन्यते, तानि स्वप्नवत् मिथ्या; तेन इन्द्रियसंयमं कृत्वा, जागरूकः आत्मवान् भवेत्। एष योगः, विवेकज्ञानं, तपः, संयमः, सत्यं, यथा नद्यः समुद्रं प्रविशन्ति, तथा ज्ञेयम्। “यद्यपि अहं प्रियः दूरस्थः इव दृश्ये, तत्र हेतुः भवत्याः मनः मयि आकर्षयितुं, सदा स्मरणाय। प्रियस्य दूरस्थे मनः तत्रैव तिष्ठति; समीपे सति, स्त्रीणां मनः तावत् न लग्नं भवति। सर्वं मनः मय्येव निवेश्य, सर्वासक्तिं त्यक्त्वा, सदा मां स्मरन्त्यः, शीघ्रं मां प्राप्स्यथ। या भाग्यवत्यः रात्रौ व्रजे मम रासे न नृत्यन्त्यः, ताः अपि मम लीलाकथाश्रवणेन मां प्राप्तवन्त्यः।’ एवं भगवतः प्रियवचनं श्रुत्वा, व्रजस्त्रियः हर्षपूर्णाः, उद्धवस्य सन्देशं स्मृत्वा, तम् इदं वचः ऊचुः— गोपीः ऊचुः— “भाग्येन खलु कृष्णद्विषः कंसः हतः; भाग्येन च अच्युतः स्वजनैः सर्वार्थसिद्धिं प्राप्य, सुरक्षितः। हे सौम्य! किं गदाग्रजः, नगरस्त्रीणां प्रेमनतस्मितावलोकनैः पूजितः, ताः प्रीणाति? सः प्रेमरहस्यविज्ञः, नगरीयस्त्रीणां प्रियः, तासां वाक्यविलासैः नूनं मोह्यते। हे महाभाग! गोविन्दः नगरीयस्त्रीणां मध्ये, गूढालापेषु, कदा वा अस्मान् ग्राम्यस्त्रीः स्मरति? “किं सः ताः रजन्यः स्मरति, यत्र व्रजवने प्रियतमाभिः सह, पङ्कजमल्लिकाचन्द्रशोभायाम्, रासविलासे, नूपुरध्वनिना, क्वचित् रम्यकथाभिः प्रीतिं दत्तवान्? किं दशार्हनन्दनः स्वकृतक्लेशदुःखातुरः, इह पुनरागत्य, इन्द्रः इव वृष्ट्या वनं जीवन्ति, अस्मान् स्पर्शेन जीवन्ति? सः राज्यं प्राप्य, शत्रून् हत्वा, राजकन्याभिः परिणीतः, सर्वमित्रैः परिवृतः, किमर्थं पुनरागच्छेत्? “किं वयं वनचारी वा अन्ये वा, महात्मनः लक्ष्मीपतिं, सर्वकामसम्पन्नं, आत्मारामं, किमर्थं कुर्याम? निःस्पृहत्वे एव परमं सुखं, यथा पिङ्गला वार्ता; तथापि, कृष्णे आशा त्यक्तुं न शक्या। यस्याङ्गात् श्रीः कदापि न निवर्तते, तं भगवन्तं सङ्गं को वा त्यजेत्, अप्यनिच्छया? “एते नद्यः, गिरयः, वनानि, गावः, वेणुनिःस्वनः—सर्वं कृष्णेन, सङ्कर्षणेन च, सञ्चारितम्। पुनः पुनः लक्ष्मीपतेः पदा अंकितानि स्थलानि नन्दसूनोः स्मारयन्ति; तैः चिन्हैः अस्माकं तं विस्मर्तुं न शक्यते।