धुन्धुली नाम्नि भार्यायामात्मदेवस्य मनसि महान् सङ्कल्पः समुत्पन्नः—फलस्य भक्षणेन गर्भधारणं भविष्यति, गर्भे स्थिते उदरं वर्धिष्यते, यथाल्पं खादिष्यामि, तथा बलाभावः स्यात्, तदा गृहेषु कृत्येषु कथं समर्था भविष्यामि इति चिन्तयन्ती सा। यदि दैवयोगात् ग्रामे करदायकः आगच्छेत्, तर्हि गर्भवती स्त्री कथं तस्मात् त्रातुं शक्नुयात्? यदि गर्भः शुकसदृशः स्थास्यति, कथं तं गर्भात् निष्कासयिष्यामि? यदि गर्भः पार्श्वतः निष्क्रमेत्, तर्हि मम मृत्युर्भवेत्; प्रसवकाले दुःखं घोरं भवति, अहं चातिसुकुमारी, कथं तद् दुःखं सहिष्ये? यदि विलम्बं करिष्यामि, तदा सहभार्या सर्वं हरिष्यति; सत्यशौचादिदेशः कठिनः प्रतितिष्ठति। शिशोः पालनपोषणे तथा प्रसवकाले स्त्रियाः दुःखं भवति; मम मनसि तु निसन्तानाया वा विधवाया वा स्त्रियाः सुखिन्यः स्युः इति निश्चयः। एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या सा फलम् अभक्षयत्। पत्युः पृष्ट्वा सा अवदत्—"अहम् अदं, अहमदं" इति। तस्याः कनिष्ठा स्वयमेव गृहम् आगता। तस्यां सन्निधौ सर्वं समाख्यातवती—"मम चित्ते महद् दुःखम्; अहम् अत्यन्तम् क्लिष्टा।" सा अवदत्—"अहम् गर्भवती; प्रसूता सत्त्वा तव बालकं दास्यामि।" तावत् त्वं गृहे स्थित्वा गर्भिणीव विहर, स्वसुखेन जीव; मम पत्ये किञ्चिद् धनं दत्वा, सः तव बालकं दास्यति। जनाः वदिष्यन्ति—षड्मासे बालकः मृतः; अहम् प्रतिदिनं तव गृहम् आगत्य बालकं पालयिष्यामि। परीक्षार्थं फलम् गवे दातव्यम्; एवं सर्वं स्त्रीस्वभावात् कृतम्। कालान्तरेण सा स्त्री पुत्रं प्रसूतवती। तदा पिता तं बालकं गृहीत्वा गुप्तया धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा स्वपतये अवदत्—"सुपुत्रः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः, आत्मदेवस्य पुत्रः जातः।" सः द्विजातिभ्यः दानानि दत्तवान्, जातकर्मादि संस्कारान् च अकरोत्; द्वारे शुभगीतवाद्यादीनि अभवन्। पत्युः पुरतः सा अवदत्—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया स्तन्यं पिबितम्, कथं बालकं पालयिष्यामि?" "मम सहभार्या या प्रसूता, तस्याः बालकः मृतः; ताम् आनय, गृहे स्थापय—सा तव पुत्रं पालयिष्यति।" सः सर्वम् अपि पुत्ररक्षणार्थं अकरोत्; माता बालकस्य नाम धुन्धुकारी इति दत्तवती। त्रिमासानन्तरं सा गौः अपि वत्सं प्रसूतवती—सर्वाङ्गसुन्दरं, दिव्यं, निर्मलम्, सुवर्णसदृशदीप्तिमन्तम्। तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणः स्वयम् एव संस्कारान् अकरोत्; अद्भुतं मन्यमानः सर्वे जनाः द्रष्टुम् आगच्छन्। "पश्यत, आत्मदेवस्य सौभाग्यं जातम्—गवां जातः पुत्रः, दिव्यरूपः, अद्भुतः।" दैवयोगात् तद् रहस्यम् कश्चन न जानाति; तस्य बालकस्य गोश्रवणसदृशकर्णत्वात् नाम गोकरण इति दत्तम्। कालक्रमेण उभौ अपि पुत्रौ युवानौ अभवताम्; गोकरणः पण्डितः, बुद्धिमान् च जातः, धुन्धुकारी तु अतीव दुष्टः। स्नानशौचादिकं नाचरन्, अयुक्तं खादन्, क्रोधरहितः, दुराचारोऽपि, श्मशानभस्मलिप्तहस्तेन खादन्। चौर्ये लोलुपः, सर्वजनद्विष्टः, परगृहदाहकः, बालान् क्रीडायै गृहीत्वा क्षिप्रं कूपे क्षिपन्। हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धपीडकः, चाण्डालसङ्गी, पाशधारी, श्वसङ्गः। वेश्यासङ्गेन पितृपैतामहं धनं विनष्टवान्; एकदा मातरं पितरं च ताडयित्वा तेषां पात्राणि स्वयमेव गृहीत्वा। तस्य करुणावान् पिता, दरिद्रः सन्, उच्चैः रुदन् अवदत्—"एवं दुष्टः पुत्रः दुःखदः मारणीयः।" "क्व वत्स्यामि, क्व गमिष्यामि, कः मम दुःखं नयिष्यति? दुःखेन जीवितं त्यक्ष्यामि—हा, मम दीनावस्था।" तदा गोकरणः, विवेकसम्पन्नः, पितरं समुपेत्य वैराग्यमार्गं दर्शयामास। "संसारः असारः, दुःखमयः, मोहजनकः; कस्य पुत्रः, कस्य वित्तं, कस्य स्नेहः सततम् दहति? न इन्द्रस्य सुखम्, न चक्रवर्तिनः; सुखं केवलं विरक्तमुनये, एकान्तवासिनः। पुत्रादिस्नेहरूपां मूढतां त्यज; मोहात् नरकपथः जायते। शरीरं सर्वं परित्यज्य, सर्वं विसृज्य, वनं गच्छ।" तस्य वचनं श्रुत्वा पिता वनगमनाय उद्यतः—"वत्स, वनवासे किम् आचरितव्यम्, विस्तरेण कथय।" "स्नेहपाशबन्धनात् तमसि पतितोऽस्मि, पङ्गुः, मायावी, पापकर्मणा पतितः—हे करुणासिन्धो, मामुद्धर।" "अस्थिमांसरुधिरमयम् एतत् शरीरम् असारम्; भार्यापुत्रादिषु ममत्वं सर्वदा त्यज; संसारः क्षणभङ्गुरः, नाशवान्—विरक्तभक्तिमान् भव।" "सततं धर्मम् आचर, लोकधर्मान् परित्यज, साधून् सेव, वाञ्छाकामादीन् त्यज; शीघ्रं परदोषगुणचिन्तनं परित्यज, सेवाकथामृतं पिब।" एवं पुत्रवाक्यप्रेरितः सः गृहं परित्यज्य, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन वनं गतः, प्रतिदिनं हरिसेवायाम् प्रवृत्तः, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। सः स्वर्गपुरीम् अधिवसन्, देवोद्यानशोभितया, विश्वकर्मणा निर्मितेन्द्रभवने, त्रैलोक्यलक्ष्म्या सहितः, सर्वसमृद्ध्या युतः। सः ज्ञानवित्तसद्भवसम्पन्नः, गर्वदर्परहितः आसीत्। पितरि दिवङ्गते, धुन्धुकारी तु मातरं घोरतरं ताडयामास—"क्व निधिः निहितः, वद; न चेत्त्वं वदिष्यसि, दण्डेन त्वां हनिष्यामि!" इति।