स्नेहः खलु केचन प्रयोजनवशादन्योन्यं जनैः क्रियते, यावद् प्रयोजनं तिष्ठति; यथान्योन्यं पुरुषैः स्त्रीभिः, यथा च भ्रमरैः पुष्पैः। निर्धनाः वेश्याभिः परित्यज्यन्ते, प्रजाः नृपं शक्तिहीनं विहाय यान्ति; शिष्याः ज्ञानं प्राप्य गुरुम् उत्सृजन्ति, ऋत्विजः दक्षिणां लब्ध्वा यान्ति। खगाः अपि वृक्षस्य फले क्षीणे तं परित्यजन्ति, अतिथयः गृहात् भोजनं कृत्वा प्रयान्ति; मृगाः दग्धे वने तद् त्यजन्ति, प्रियजनाः स्त्रियं उपभुज्य विहाय यान्ति। एवं गोप्यः, यासां वचांसि तनूनि मनांसि च गोविन्दे समर्पितानि, सर्वलोकव्यवहारान् परित्यज्य, कृष्णस्य दूतेन उद्धवेन आगतेन, तत्र मनांसि न्यवेशयन्। ताः तस्य लीलाकथाः गीत्वा, पुनः पुनः तस्य बाल्यक्रीडायौवनचरितानि स्मृत्वा, अश्रुपातं च कृत्वा, लज्जां नापेदिरे। तत्र एका गोपी, भ्रमरं दृष्ट्वा, कृष्णसंयोगे मनसा निमग्ना, तं प्रियस्य दूतमिव मन्यमाना, स्नेहपूर्णं वचनमुवाच— "हे भ्रमर! त्वं छलेन सहचरः; मा गच्छ पादयोः प्रतिद्वन्द्वीभ्यः। तस्याः स्तनगन्धेन संयुक्तं हारं यत् त्वदीयेषु रोमेषु लिप्तम्, तेन त्वं लज्जास्पदः। त्वं यदूनां सभायाम् उपहास्यः, स्वामिनः प्रियाणां कृपां वह।" "सः, एकवारं अस्मभ्यं अधरमधु प्रदाय, मनो हृत्वा यथा कुसुमं त्यजति तथा अस्मान् परित्यज्य गतः। लक्ष्मीः कथं तस्य पद्मपादयोः सेवा करोति, यस्य मनः कीर्तिप्रशंसया अपहृतम्?" "हे षट्पद! किं त्वं अत्र यदूनां प्रभोः कीर्तिं गायसि? सः अस्माकं गृहेषु प्राचीनस्वामी। गच्छ तस्य मित्रैः सह विजयकथाः गाय; सः तेषां स्त्रीणां दुःखं निवार्य, तेषां कामान् पूरयन् स्थितः।" "स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले वा, काः स्त्रियः तस्मात् दुर्लभाः, यस्य हास्यं च कटाक्षं च मोहकं? वयं तु तस्य पादधूल्याः सेवायाम् अल्पभाग्याः; दुःखिनां मध्ये अपि तस्य नाम श्रूयते।" "मम शिरसि तस्य पादं मा स्थापय; जानामि तस्य मधुरवचनानि। त्वं तेन प्रेषितः सन्देशवाहकः। सः स्वयमेव भार्यापुत्रान् सृज्य, तान् विहाय, निरपेक्षः गतः। तस्मिन् कः विश्वासः?" "यथा व्याघ्राः वानरराजानं अन्वधावन्, तथा सः कामग्रस्ताः स्त्रियः बाणैः विद्ध्वा, ताः जितवान्। बलेरपि पाशबन्धनं कृतम्। कृष्णेन मैत्री पर्याप्ता; तस्य लीलाकथाः त्यक्तुं कठिनाः।" "ये कृष्णस्य लीलामृतं किञ्चिदपि श्रुत्वा, द्वन्द्वात् मुक्ताः, गृहं बन्धून् च त्यक्त्वा, दरिद्राः अपि, पक्षिवत् भिक्षाचर्यां चरन्ति।" "वयं तु तस्य वञ्चनवचनानि मध्विव श्रुत्वा, जनन्याः कूजनं शिशवः इव, तस्य पत्न्यः मृगीव स्मः। पुनः पुनः तस्य नखस्पर्शजन्यं तीव्रं दुःखं स्मरामः। अन्यं वार्तां शृणु, हे दूत!" "सखि! किम् त्वं पुनः प्रियस्य प्रेषितः आगतः? किं इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्य। कथं अस्मान् तस्य पार्श्वे नयति, यस्य वक्षसि लक्ष्मीः नित्यं वसति?" "कथं सः सुदक्षिणः कृष्णः इदानीं मथुरायाम् अस्ति? किं सः पितृगृहं, स्वजनान्, गोपालांश्च स्मरति? किं सः अस्मान् सेविकाः इति कदाचित् वदति? कदा सः बाहुं महतीं सुगन्धिं च अस्माकं शिरसि स्थापयिष्यति?" ततः श्रीशुक उवाच— उद्धवः तासां कृष्णप्रेमव्याकुलं मनः ज्ञात्वा, स्नेहपूर्णैः प्रियसन्देशैः ताः सान्त्वयन्, इदं वचनमुवाच। श्रीउद्धव उवाच— "धन्याः यूयं, लोके पूज्याः, येषां मनः पूर्णतः वासुदेवाय समर्पितम्। व्रतैः, तपसा, यज्ञेन, स्वाध्यायेन, नियमैः, अन्यैश्च उपायैः कृष्णे भक्तिर्लभ्यते।" "भाग्येन यूयं श्रीकृष्णे दुरलभां परां भक्तिं सम्पादितवन्त्यः, या मुनिभिः अपि दुर्लभा। विधिना यूयं पुत्रान्, पतिं, तनुं, बान्धवान्, गृहान् च त्यक्त्वा, कृष्णम् एव पुरुषोत्तमं वृताः।" "अयं ब्रह्मणि पूर्णभावः, हे महाभागाः, वियोगेन उत्पन्नः; अस्माकं महदनुग्रहम् अत्र कृतवत्यः।" "शृणुत प्रियसन्देशं, यं अहं गुप्तेन प्रियपत्नीनां प्रियपतिना प्रेषितः, यः भवतीनां सुखाय।" श्रीभगवानुवाच— "मम वियोगः भवतीभ्यः कदापि पूर्णः नास्ति; अहम् एव सर्वेषु भूतेषु स्थितः अस्मि, यथा आकाश-वाय्वग्न्यापः पृथिव्यः सर्वत्र तिष्ठन्ति, तथा अहम् अपि मनः, प्राण, तन्मात्रा, इन्द्रिय, गुणाधारः अस्मि।" "स्वयमेव, आत्मन्यात्मनं सृजामि, संहरामि, धारयामि च, तन्मात्रेन्द्रियगुणात्मकः स्वशक्त्या।" "आत्मा विज्ञानमयो, विशुद्धः, पृथक् स्थितः, निर्गुणः; तथापि मायया सः सुप्ति-स्वप्न-जागरावस्थासु भ्रमति।" "येन मनसा विषयान् चिन्तयति, स्वप्नवत् मिथ्या प्रवृत्तान्, तं संयम्य, जागरूकः, आत्मवान् भवेत्।" "एष योगः, विवेकः च, मुनिनां गुह्योपदेशः— त्यागः, तपः, संयमः, सत्यम्, ये नदीव समुद्राय प्रवहन्ति।" "यद्यपि अहं प्रियतमा भवतीनां दूरस्थ इव दृश्ये, तदपि तद्वियोगेन भवतीनां चित्तं मय्येव अधिकं निवेशयितुं, स्मरणे सदा स्थापनाय, एवं व्यवस्थितवान्।" "यथा प्रियजनः दूरस्थे चेतसि अधिकं तिष्ठति, समीपे दृष्टे तु न तथा; स्त्रीणां हृदयं दूरस्थे अधिकं लग्नं भवति।" "यः सर्वात्मना मां चिन्तयत्यन्यस्मात् विमुक्तः, सदा मां स्मरन् शीघ्रं माम् एव प्राप्स्यति।" "याः पुण्यवत्यः, या रात्रौ वृजवनान्ते मया क्रीडायाः समये नृत्ये न सम्मिलिताः, ताः अपि मम वीर्यकथाः ध्यानं कृत्वा माम् एव प्राप्ताः।" श्रीशुक उवाच— एवं स्वप्रियस्य वचनानि श्रुत्वा, वृजाङ्गनाः प्रमुदिताः, उद्धवस्य आगतम् उपदेशं स्मृत्वा, हर्षात् वचनमूचुः। गोप्य ऊचुः— "सौम्य! भाग्येन खलु काम्सो, यदूनां शत्रुः, हतः; भाग्येन अच्युतः स्वजनैः सह सर्वार्थं प्राप्तवान्।" "सौम्य! किम् गदाग्रजः पुरीस्त्रीणां स्नेहस्मितावलोकनैः सत्कृतः ताः हर्षयति?" "सः, यो प्रेमरहस्यविचक्षणः, पुरीस्त्रीणां प्रियः, कथं तासां वाक्चेष्टितैः न मोह्यते?" "सौम्य! किम् गोविन्दः नगरीस्त्रीणां मध्ये, रहस्यान्तःसम्भाषणेषु, अस्मान् ग्रामस्त्रियः कदाचित् स्मरति?" "किं त्वं स्मरसि ताः रजन्यः, याः सः वृन्दावने प्रियाभिः सह, पद्ममल्लिकाचन्द्रप्रभायाम्, रासे नृत्ये, नूपुरध्वनिषु, क्वचित् रम्यकथाभिः अस्मान् हर्षयन्, क्रीडति?" "कदा दशार्हतनयः स्वकृतदुःखपीडितः, इन्द्रवर्षेण वनं यथा पुनरावर्तयेत्, तथा अस्मान् पुनः स्पृशन् जीवन्ति करिष्यति?" "किमर्थं कृष्णः, राज्यं प्राप्त्वा, शत्रून् निघ्नन्, राजकन्याभिः परिणीतः, सर्वमित्रैः परिवृतः, पुनः अत्र आगमिष्यति?" एवं भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः।