व्रजस्य स्मरणं कृष्णस्य अन्यथा किमर्थम्? स्नेहबन्धः स्वजनानां त्याजितुं कठिनः, यद्यपि ऋषिणां अपि। अन्यैः सह मैत्री किमपि प्रयोजनं कृत्वा भवति, यावत् प्रयोजनं तिष्ठति; यथा पुरुषः स्त्रीभिः, यथा मधुकरी पुष्पैः। दरिद्राः वेश्याभिः परित्यज्यन्ते; जनाः शक्तिहीनं राजानं त्यजन्ति; शिष्याः ज्ञानं प्राप्त्वा गुरुम् उपेक्षन्ति; पुरोहिताः दक्षिणां लब्ध्वा गच्छन्ति। पक्षिणः वृक्षं फलहीनं विहाय यान्ति; अतिथयः गृहं भोजनं कृत्वा त्यजन्ति; मृगाः दग्धवनं विहाय यान्ति; रमणीयः स्त्रियं उपभोगं कृत्वा त्यजन्ति। एवं गोप्यः, यासां वचनानि, देहाः, मनांसि गोविन्दे लीनानि, कृष्णदूतस्य उद्धवस्य आगमने, संसारविषयम् उपेक्ष्य त्यजन्ति। ताः प्रियकृत्यानि गायन्त्यः, पुनः पुनः बाल्ययौवनकृत्यं स्मृत्वा, अश्रूणि मुक्त्वा, लज्जां विहाय रुदन्ति। तासु एका गोपी, मधुपं दृष्ट्वा, कृष्णसंयोगं चिन्तयन्ती, तं प्रियदूतं मन्यन्ती, एवं उवाच— “हे मधुप! कपटीप्रियसखा! मम प्रतिद्वन्द्वीपादं मा स्पृश। तस्य माल्यं स्तनपङ्केन लिप्तं तव शिरः रञ्जयति। मधुनाथः स्त्रीणां गर्वितानां कृपां वहतु; त्वं तस्य दूतः, यादवसभायां उपहास्यः। एकवारं अस्माकं ओष्ठामृतं दत्त्वा, मोहयित्वा, पुष्पं यथा परित्यज्य, त्यक्तवान्। पद्मा कथं तस्य पद्मपादं सेवते, यस्य मनः स्तुतिभिः हरितम्? हे षट्पद! यादवनाथस्य गीतं किमर्थं अत्र गायसि? गृहस्व तस्य मित्रेषु विजयकृत्यानि; तेन स्त्रीणां दुःखं शमितम्, कामं दत्वा। स्वर्गे, भूमौ, पाताले, काः स्त्रियः तस्य दुर्लभाः? हास्यं, भ्रूविलासं, मोहं जनयन्ति। वयं तस्य पादधूलिं पूजयामः, दीनाः; दीनानां मध्ये अपि तस्य नाम श्रूयते। मम शिरः तस्य पादं त्यज। मीठवचनानि ज्ञातानि। त्वं तस्य दूतः, प्रलोभनकुशलः। सः स्वपत्नीपुत्रादीन् सृज्य, विहाय, निर्लज्जः गतः। किम् तस्य विश्वास्यं? यथा व्याघ्राः कपिम् अन्वधावन्ति, तथा सः स्त्रीणां रक्षां विहाय, कामवशं कृत्वा, ताः विहतवान्। बली अपि पक्षिवत् बद्धः। कृष्णसख्यं पर्याप्तम्; तस्य कृत्यानां चर्चा दुःखदः, परित्याज्यः। यः एकवारं तस्य क्रीडामृतं श्रुत्वा, द्वन्द्वं विहाय, गृहं परिवारं त्यक्त्वा, दीनः अपि, विहङ्गवत् भिक्षां चरति। वयं तस्य वाक्यं अमृतवत् मन्यन्ती, बालवत् मातृकाक्रन्दं श्रवणं कृत्वा, कृष्णपत्नीभिः मृगवत्। पुनः पुनः तस्य नखस्पर्शदुःखं स्मरामः। अन्यं वार्तां वद, हे दूत! हे मित्र! त्वं पुनः आगतः, प्रियेन प्रेषितः? किं इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्यः। कथं अस्मान् तस्य समीपं नयसि, यस्य वक्षसि लक्ष्मीः सदा वसति? कृष्णः किम् अधुना मथुरायाम् अस्ति? सः पितृगृहं, स्वजनान्, गोपान् स्मरति? सः अस्माकं, दासीनां, कदा स्मरणं करिष्यति? कदा तस्य वीर्यगन्धयुक्तं भुजं मस्तके स्थापयिष्यति? श्रीशुकः उवाच— तदनन्तरं, उद्धवः तासां कृष्णसन्देशं श्रुत्वा, गोपीभिः प्रीतिपूर्वकं संवादं कृत्वा, ताः सान्त्वयत्। श्रीउद्धवः उवाच— अहो! यूयं लोके पूज्याः, धन्याः, यः वासुदेवाय सर्वे मनः समर्पितम्। व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपैः, अध्ययनैः, संयमेन, अन्यैः उपायैः, कृष्णभक्तिः प्राप्त्यते। भाग्येन, यूयं उत्तमं भक्तिं श्रीकृष्णे स्थापितवन्त्यः, यः ऋषिभिः अपि दुर्लभः। विधिना, पुत्रान्, पतिं, देहं, बान्धवान्, गृहं त्यक्त्वा, कृष्णं परमं पुरुषं वृतवन्त्यः। वियोगेन, यूयं पूर्णं समाधिं प्राप्तवन्त्यः; तेन, मम अपि महत्तमं उपकारं कृतवन्त्यः। श्रुणु प्रियं सन्देशं, यं अहं गुप्तं तव प्रियपत्न्याः कृतम् आनयामि। भगवान् उवाच— मम वियोगः यूष्माभिः पूर्णः नास्ति; अहं सर्वेषु स्थितः, यथा पञ्चमहाभूतानि सर्वत्र तिष्ठन्ति; अहं मनः, प्राणः, भूतानि, इन्द्रियाणि, गुणानि च आधारः। आत्मना आत्मनि, स्वबलात्, भूतगुणेन्द्रियाणि सृष्ट्वा, संहृत्य, धारयामि। आत्मा ज्ञानमयः, शुद्धः, पृथक्, गुणातीतः; तथापि मायया, सुषुप्ति, स्वप्न, जागरितावस्था गच्छति। येन इन्द्रियविषयं चिन्तयति, यः स्वप्नवत् मिथ्या उत्पन्नः, तं इन्द्रियं संयम्य, जाग्रतः, आत्मन्येव स्थितः भवेत्। एष योगः, विवेकः, त्यागः, तपः, संयमः, सत्यम्—यथा नद्यः समुद्रं गच्छन्ति। अहं, प्रियः, दूरस्थः इव दृश्ये, तु, मनः मम स्मरणाय अधिकं आकर्षयामि। यथा प्रियः दूरस्थः, मनः तस्मिन् स्थिरं भवति; समीपे, दृश्ये, स्त्रीणां हृदयम् तावत् स्थिरं न भवति। सर्वं मनः मयि स्थिरं कृत्वा, अन्यसङ्गं विहाय, सदा स्मृत्वा, शीघ्रं माम् प्राप्त्यसि। याः भाग्यवन्त्यः, रात्रौ व्रजे मम क्रीडायाः समये, रासे न आगच्छन्ति, ताः अपि मम प्राप्त्यं न विहाय; ताः मम वीर्यकृत्यं मनसा चिन्तयन्ति। श्रीशुकः उवाच— गोप्यः, प्रियस्य वचनं श्रुत्वा, हृष्टाः, उद्धवम् स्मृत्वा, तस्य सन्देशं पुनः स्मृत्वा, वदन्ति। गोप्यः उचुः— भाग्येन, कंसः, यादवद्विषः, नष्टः; भाग्येन, अच्युतः स्वजनैः सर्वं साध्यं कृत्वा सुरक्षितः। हे सौम्य! गदानुजः, नगरस्त्रीणां लज्जितस्मितनयनप्रेमैः पूजितः, तासां हर्षं करोतु। सः, यः प्रेमरहस्यं जानाति, नगरस्त्रीणां प्रियः, तासां वचनैः, हास्यैः, आकृष्टः न भवेत् किम्? हे महात्मन्! गोविन्दः नगरस्त्रीणां मध्ये, गोष्ठस्त्रीणां स्मरणं करोति किम्? सः तासां अन्तरङ्गसंवादे अस्मान् स्मरति वा? त्वं स्मरति वा ताः रात्र्यः, यत्र सः वृन्दावने प्रियासु सह रम्यं पद्ममाल्यं, जतीमाल्यं, चन्द्रप्रभां, रासक्रीडायां, नूपुरध्वनिं, कथा-रसैः रमयन्, आनन्दं कृतवान्? दशार्हवंशजः, स्वकृतदुःखेन पीडितः, कदा अत्र आगत्य, अस्मान् स्पर्शेन जीवनं दास्यति, यथा इन्द्रः वृष्ट्या वनं पुनः जीवयति?