गोप्यः स्वस्वाधिपस्य प्रियार्थं किं प्रायश्चित्तं करिष्यति अस्माकं इति विचारयन्त्यः तत्र सायंप्रातःकृत्यं समाप्य उध्दवः आगतः। तं कृष्णस्य सखायं दृष्ट्वा गोप्यः दीर्घबाहुं नवपद्मनयनं पीतवस्त्रं पद्ममाल्यशोभितं विकासपद्ममुखं मणिकुण्डलदीप्तं च अपश्यन्। तं यदुपतेः परिचारकं विद्यमः व्रजं आगतम्, स्वाधिपस्य मातापित्रोः प्रियं कर्तुं प्रेषितः इति गोप्यः ज्ञातवन्त्यः। अन्यथा तस्य व्रजे स्मरणस्य कारणं न कल्पयितुं शक्नुमः; स्वजनानां स्नेहबन्धः योगिनः अपि दुःस्प्रह्यः। अन्यैः सह मैत्री किमपि प्रयोजनं दृष्ट्वा क्रियते, यावत् प्रयोजनं तावत् मैत्री; यथा पुरुषैः स्त्रीभिः, यथा मधुकरेण पुष्पैः। दारिद्र्ये पतिता वेश्याः त्यजन्ति, प्रजाः शक्तिहीनं नृपं त्यजन्ति, शिष्याः विद्याम् अधिगम्य गुरुम् त्यजन्ति, ऋत्विजः दक्षिणां प्राप्त्वा यजमानं त्यजन्ति। फलहीनं वृक्षं पक्षिणः त्यजन्ति, भोजनं कृत्वा अतिथयः गृहं त्यजन्ति, दग्धवनं मृगाः त्यजन्ति, रमणीयां स्त्रियं रम्ये पश्चात् प्रियजनः त्यजन्ति। एवं गोप्यः, यासां वचनानि, देहाः, मनांसि च गोविन्दे लीनानि, तस्य दूतस्य उध्दवस्य आगमे लोकव्यवहारम् उपेक्ष्य त्यक्तवत्यः। ताः कृष्णस्य प्रियकृत्यानि गायन्त्यः, पुनःपुनः बाल्यकौमार्यकृत्यान् स्मरन्त्यः, अश्रुमुक्ताः, लज्जाम् उपेक्ष्य विलपन्त्यः। तासु एका गोपी मधुकं दृष्ट्वा, कृष्णसंगमं चिन्तयन्ती, तं प्रियस्य दूतं मन्यते स्म, तस्मै इदं उवाच। सा गोपी उवाच—हे मधुक, कपटप्रियसखा, मम प्रतिद्वन्द्वीं पादं मा स्पृश; तस्य स्तनपुष्परजसा माला तव वदनं लिप्तं करोति। मधुकपतेः प्रियस्नुषाणां अनुग्रहम् वह, यदुप्रसदस्य सभायां तव उपहास्यत्वं योग्यं। एकवारं तस्य अधरमधुं दत्वा मोहिताः वयं पुष्पवत् त्यक्ताः। पद्मा कथं तस्य पद्मपादयोः सेवां करोति, यस्य मनः सुरगुणगानैः हरितम्। हे षड्जिह्व, किमर्थं यदुपतेः गीतं अत्र गायसि? तस्य मित्रैः सह विजयकृत्यानि गाय; तेन तासां स्तनव्यथां शमयित्वा कामान् दत्तः। स्वर्गे, भूमौ, पाताले वा, का स्त्री तस्य अप्राप्या? यस्य हासविलासभ्रूभिः मोहिताः। वयं तस्य चरणरेणुसेवा भाग्यवतीः, दीनानाम् अपि तस्य नाम श्रूयते। तस्य पादं तव शिरसः अपाकर्ष; तस्य मधुरवचनानि ज्ञातानि मम। तव प्रेषणम्, तस्य दूतत्वम्, तव वाक्पटुता—सर्वम् ज्ञातम्। सः स्वपत्नीन्, पुत्रान्, व्रजवासिनः, स्वयं सृज्य, त्यक्त्वा गतः। तस्मिन् विश्वासः कः? कपिसंयुतं यथा व्याधाः, सः कामवशाः, रक्षिता स्त्रियः व्यथिताः। बली अपि पक्षिवद् बद्धः। कृष्णसख्यस्य पर्याप्तम्; तस्य कृत्यकथाः दुःपरित्याज्याः। यस्य क्रीडाकथामृतं एकवारं श्रुत्वा द्वैतं त्यक्त्वा, गृहं, कुटुम्बं, सर्वं परित्यज्य, अनेकाः इह पक्षिवद् भिक्षुकाः वर्तन्ते। वयं तस्य कपटवचनानि अमृतवत् श्रुत्वा, मातृकाकुक्कुटवत् मूढाः, कृष्णपत्नीभिः मृगवत्। पुनःपुनः तस्य नखस्पर्शव्यथां स्मरामः। अन्यवार्ता कथय, हे दूत। हे मित्र, प्रियस्य प्रेषणं कृत्वा आगतः? किमर्थं आगतः? तव सत्कारः योग्यः। कथं तं अनित्यं, लक्ष्मीः यस्य वक्षसि नित्यं, अस्मान् तस्य समीपं नेतुम् इच्छसि? सः महात्मा किं मथुरायां अस्ति? किं पितृगृहं, स्वजनान्, गोपालान् च स्मरति? किं नो दासीनां नाम् कदाचित् वदति? कदा तव महाबाहुं सुगन्धिं मस्तके स्थापयिष्यति? तदानीं श्रीशुकः उवाच—उध्दवः तासां कृष्णस्नेहं श्रुत्वा, प्रेमयुक्तान् सन्देशान् दत्त्वा गोपीभिः समभाषत। श्रीउध्दवः उवाच—अहो, भवतीः लोके पूज्याः, यः वासुदेवाय सर्वमनः समर्पितम्। व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपैः, स्वाध्यायैः, दमेन, अन्यैः च उपायैः कृष्णभक्ति प्राप्त्यते। तद्भाग्येन भवतीभिः परमभक्तिः प्राप्ता, या मुनिभिः अपि दुःप्राप्या। विधिना पुत्रान्, पतिं, देहं, बान्धवान्, गृहं च त्यक्त्वा, कृष्णं परमपुरुषं वृतवत्यः। योगविलीनस्य आत्मनः अवस्था, हे महाभागाः, वियोगेन भवतीभिः प्राप्ता; तेन मम महद् उपकारः कृतः। प्रियं सन्देशं, सुखदं, गूढं, पतिसन्देशं, शृणु। भगवान् उवाच—मम वियोगः भवतीभिः कदापि न पूर्णः; सर्वेषु भूतिषु अहं स्थितः, यथा आकाशः, वायुः, अग्निः, जलम्, पृथिवी च सर्वत्र। तथा मनः, प्राणः, तत्त्वानि, इन्द्रियाणि, गुणाः च मम आधारः। आत्मा ज्ञानमयः, शुद्धः, पृथक्, निर्गुणः; तथापि मायया सुप्ति, स्वप्न, जागरणेषु गच्छति। येन इन्द्रियार्थान् चिन्तयति, स्वप्नवत् मिथ्या उत्पन्नम्; तेन इन्द्रियाणि संयम्य, सदा जाग्रत् आत्मन्यवस्थितः भवेत्। एषा योगविद्या, विवेकिनां धर्मः—त्यागः, तपः, दमः, सत्यम्—यथा नद्यः समुद्रं यान्ति। अहं प्रियः, दूरः इव दृश्ये, तस्य कारणं भवतीनां मनः मम समीपं आकर्षितुम्; सततं स्मरणाय। यथा प्रियः दूरः सन् मनः तस्मिन् स्थिरम्, तद्वत् स्त्रीणां हृदयं सन्निधाने न एव। सर्वमनः मयि स्थाप्य, अन्यस्नेहं त्यक्त्वा, सततं मम स्मरणं कृत्वा, शीघ्रं मम प्राप्तिः। याः भाग्यवतीः रात्रौ व्रजवनं मम क्रीडायां न आगच्छन्, ताः अपि मम प्राप्तिं न विना, मम वीर्यकृत्यानि स्मरन्त्यः। श्रीशुकः उवाच—एवं प्रियस्य वचनं श्रुत्वा व्रजस्त्रियः हर्षपूर्णाः, उध्दवस्य स्मरणं कृत्वा, तं प्रत्युवाचन्। गोप्यः उवाचन्—भाग्येन यदुवैरि कंसः हतः, भाग्येन अच्युतः स्वजनैः सर्वार्थं सिद्ध्वा सुरक्षितः। हे सौम्य, गदाग्रजः, नगरस्त्रीणां प्रेमस्मितावलोकनैः पूजितः, ताः सुखयति वा? नगरस्त्रीणां प्रियः, प्रेमरहस्यज्ञः, तासां वाक्यविलासैः मोहितः किं न स्यात्? एवं गोप्यः कृष्णवियोगव्यथा, तस्य प्रियसन्देशं, उध्दवस्य आगमनं च, आत्मनः प्रेमभक्तिं व्यक्तवत्यः; उध्दवः तासां भक्तिं प्रशंस्य, भगवान् कृष्णस्य उपदेशं निवेदयन्, ताः गोप्यः हर्षपूर्णाः अभवन्।