यदा गोप्यः व्रजे कृष्णस्य विरहवेदनया संतप्ताः सन्ति, तदा ताः परस्परं संवादं कुर्वन्त्यः, "अक्रूरः आगतः वा कश्चन अन्यः कंसस्य कार्यसिद्धये आगतः, येन पद्मनयनः कृष्णः मथुरां नीतः?" इति पृच्छन्त्यः। "अस्माकं स्वामिनः सुखाय किम् प्रायश्चित्तं करिष्यति?" इत्येवमुक्त्वा ताः स्त्रियः विलपन्त्यः, तस्मिन्नेव काले, उद्दवः स्वप्रातःकृत्यं कृत्वा तत्र आगतः। तं कृष्णसखं दृष्ट्वा गोप्यः तं पश्यन्त्यः—दीर्घबाहुं, नवपद्मनयनं, पीतवस्त्रं, पद्ममालया भूषितं, विकसितपद्ममुखं, चमन्मणिकुण्डलशोभितं च। ताः तं उद्दवम् अब्रुवन्, "यदुपतिसेवकं त्वां वयं जानिमः, स्वामिना प्रेषितः पितृभ्यः प्रियं कर्तुं आगतः। अन्यथा व्रजे स्मरणाय तस्य कारणं न कल्पयामः; बन्धुस्नेहः कठिनं त्यक्तुं, अपि च मुनिना।" "अन्यैः मित्रता काचित् प्रयोजनाय क्रियते, यावत् प्रयोजनं तावत्; यथा नरैः स्त्रीभिः, यथा मधुकरैः पुष्पैः।" "विपन्नाः वेश्यया परित्यक्ताः; प्रजाः शक्तिहीनं नृपं त्यजन्ति; शिष्याः ज्ञानलब्ध्वा गुरुम् त्यजन्ति; ऋत्विजः दक्षिणा लब्ध्वा गच्छन्ति।" "पक्षिणः वृक्षस्य फलं क्षीणं दृष्ट्वा गच्छन्ति; अतिथयः गृहे भोजनं कृत्वा निर्गच्छन्ति; मृगाः दग्धवनं त्यजन्ति; प्रेमिणः स्त्रियं उपभूय परित्यजन्ति।" एवं गोप्यः, यासां वचनानि, देहाः, मनांसि च गोविन्दे लीनानि, उद्दवस्य आगमानिमित्तं लोकव्यवहारं परित्यज्य स्थिताः। ताः कृष्णस्य प्रियकार्याणि गीत्वा, बाल्यकौमार्यकृत्यं पुनः पुनः स्मरन्त्यः अश्रुपूर्णमुख्यः, लज्जाम् विस्मरन्त्यः। तत्र एका गोपी मधुकरीं दृष्ट्वा, कृष्णसंयोगम् चिन्तयन्ती, तं प्रियस्य दूतं मन्यन्ती, एवं अब्रवीत्—"हे मधुकर! कपटीप्रियसखा, मम प्रतिद्वन्द्वीपादं मा स्पृश; तस्या स्तनकुसुमरजः तव मूच्छकेषु लिप्तम्। मधुपतेः प्रियाः स्त्रियः तव गृहीताः; त्वं तस्य दूतः, यदुवंशे हास्ययोग्यः।" "एकवारं तस्य अधरमधु दत्त्वा, अस्मान् मोहयित्वा, पुष्पं इव त्यक्तवान्। पद्मा कथं तस्य पद्मपादयोः सेवां करोति, यस्य मनः स्तुतिरेण हरितम्?" "षड्जिह्व, तत्र यदुपतेः गीतं मा गाय; स्वजनैः विजये तस्य कृत्यं गाय; तेन स्त्रीणां दुःखं शमितम्, इच्छितं दत्तम्।" "स्वर्गे, भूमौ, पाताले वा, काः स्त्रियः तस्य अप्राप्याः, यस्य हास्यं भ्रूविलासः च मोहयति? वयं तस्य पादधूलिसेवायाः भाग्यवन्त्यः, दीनानां मध्ये अपि तस्य नाम श्रूयते।" "तस्य पादं शिरसः मा स्थापय; तस्य मधुरवचनं जानामि। त्वं तस्य दूतः, तव प्रलम्भनकौशलं। सः स्वपत्नीपुत्रान् सृजित्वा, अत्र त्यक्त्वा, गतोऽपि, किं तस्मिन् विश्वासः?" "कपिप्रभुं यथा व्याघ्राः अन्वधावन्, तथा सः कामवशाः स्त्रियः व्रणितवान्। बली अपि बन्धितः, पक्षिणं इव। पर्याप्तं तस्य मित्रता; तस्य कृत्यविषयाः त्यक्तुं कठिनाः।" "यः तस्य क्रीडाकथामृतमेकवारं श्रुत्वा, द्वन्द्वं त्यक्त्वा, गृहम् परिवारं च परित्यज्य, दीनः अपि, अन्ये पक्षिणः इव व्रजे विचरन्ति।" "वयं तस्य वाक्यं मधुरमिव, बालकाः मातृकाकं श्रुण्वन्तः, विश्वास्य, कृष्णस्य पत्न्यः, मृगाः इव। तस्य नखस्पर्शवेदनां पुनः पुनः स्मरामः। अन्यं वार्ताम् वद, हे दूत!" "प्रिय, पुनः आगतः, प्रियेन प्रेषितः? किं इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्य। कथं त्वं अस्मान् तस्य पार्श्वे नयिष्यसि, यस्य लक्ष्मीः सदा वक्षसि वसति?" "कृष्णः किम् मथुरायाम् स्थितः? सः किं पितृगृहं, बान्धवान्, गोपालान् च स्मरति? किं अस्मान् दासीभिः कथं वदति? कदा सः बलवान्, सुगन्धिवाहुं, अस्माकं शिरसि स्थापयिष्यति?" तदा श्रीशुकः अब्रवीत्—उद्दवः गोपीनां कृष्णविरहवेदनां श्रुत्वा, ताः प्रेमपूर्णदूतवाक्यैः सान्त्वयन्, इदं अब्रवीत्। उद्दवः उवाच—"अहो, यूयं लोके पूर्णाः, पूज्याः च, यस्मात् वासुदेवाय, भगवते, मनः समर्पितम्।" "व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपैः, अध्ययनैः, संयमेन, अन्यैः उपायैः, कृष्णभक्तिर्लभ्यते।" "भाग्येन, भगवतोः कीर्तिमन्तः, तस्य परमभक्तिः स्थापिता, या मुनिभिः अपि दुर्लभा।" "दैवेन, पुत्रान्, पतिं, देहं, बान्धवान्, गृहं च त्यक्त्वा, तं परमपुरुषं कृष्णं वृताः।" "परमात्मन्यः पूर्णलीनता, हे महाभागाः, विरहात् उत्पन्ना; एतया मम महत् उपकारं कृतवत्यः।" "प्रियं गूढं संदेशं शृणु, यस्य श्रवणात् सुखं लभ्यते, यं प्रियपतिना मम प्रेषितम्।" भगवान् उवाच—"मम वियोगः वः पूर्णः नास्ति; अहं सर्वेषु स्थितः, यथा आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च सर्वत्र सन्ति; तथा अहं मनः, प्राणः, भूतानि, इन्द्रियाणि, गुणानि च आधारः।" "स्वयमेव, आत्मनि, आत्मना, सृष्टिं, संहारं, स्थितिं च करोमि, तत्त्वेन्द्रियगुणरूपेण।" "आत्मा ज्ञानमयः, शुद्धः, पृथक्, निर्गुणः; तथापि मायया, सुषुप्ति, स्वप्न, जागरणानि गच्छति।" "येन इन्द्रियविषयाः चिन्त्यन्ते, यथा स्वप्नः, तेन इन्द्रियाणि संयम्य, सदा जाग्रतः, आत्मवान् भवेत्।" "एषा आन्तरविद्या, योगः, विवेकः, त्यागः, तपः, संयमः, सत्यं च, यथा नद्यः समुद्रं गच्छन्ति।" "प्रियस्मिन दूरस्थे, मनः तस्मिन् अधिकं स्थिरं भवति; समीपे दृश्ये, स्त्रीणां हृदयं तावत् न स्थिरं।" "सर्वे मनः मयि स्थाप्य, अन्यासक्तिं त्यक्त्वा, मम स्मरणं कृत्वा, शीघ्रं माम् प्राप्तव्या।" "ये भाग्यवन्तः, रात्रौ व्रजवनं मम क्रीडायां न आगच्छन्, ते अपि मम प्राप्ताः, यत् मम वीर्यकृत्यं स्मरन्ति।" श्रीशुकः उवाच—एवं प्रियपतिवचनं श्रुत्वा, गोप्यः हर्षपूर्णाः, उद्दवम् अभाषन्त, तेन संदेशेन स्मृतिः कृत्वा। गोप्यः ऊचुः—"भाग्येन, कंसः, यदुभ्यः शत्रुः, हतः; अच्युतः सुरक्षितः, स्वजनैः सर्वं साधितम्।" "सौम्य, गदाग्रजः, नगरस्त्रीणां प्रेमपूर्ण, लज्जास्मितावलोकनैः पूजितः, ताः स्त्रियः किं प्रमुदिताः?