व्रजस्य स्त्रियः कम्बलैः हारैः च शोभमानाः, रज्जुं आकर्षन्त्यः, तासां कट्यः स्तनाः हाराः कुण्डलानि च चलन्ति, कपोलाः प्रसन्नाः, मुखानि रक्तकुङ्कुमेन अलङ्कृतानि। ताः व्रजस्त्रियः कमललोचनस्य गीतानि गायन्त्यः, तेषां स्वरः दिवं स्पृशति इव, दधिमन्थनस्य शब्देन मिश्रितः, सर्वदिशः अशुभं अपाकरोति। सूर्यस्य उदयकाले भगवतः प्रादुर्भावे च, व्रजवासिनः नन्दस्य द्वारे सुवर्णरथं दृष्ट्वा पृष्टवन्तः—"कस्य अयं रथः?" "अक्रूरः आगतः वा, अन्यः कश्चित् कंसस्य कार्यं साधयन्, येन कृष्णः कमललोचनः मथुरां नीतः?" "किं सः अस्माकं स्वामिनः सुखाय प्रायश्चित्तं करिष्यति?" इत्येवं व्रजस्त्रियः भाषमाणाः, तदा उद्धवः प्रातःकृत्यं कृत्वा आगतः। कृष्णस्य सखा उद्धवः दीर्घबाहुः नवकमललोचनः पीतवस्त्रधारी, कमलमालया शोभितः, तस्य मुखं विकसितकमलवत्, कुण्डलानि दीप्तिमन्ति। व्रजस्त्रियः तम् दृष्ट्वा, "त्वं यदुपतिस्य परिचारकः, तेन प्रेषितः, तस्य मातापित्रोः प्रियं कर्तुं आगतः," इति ज्ञातवत्यः। "अन्यथा व्रजे तस्य स्मरणस्य कारणं न वयं कल्पयामः; बन्धूनां स्नेहबन्धः मुनिनापि दुष्करः परित्यक्तुं।" "अन्यैः सह मैत्री किमपि प्रयोजनाय क्रियते, यावत् प्रयोजनं तावत् मैत्री अस्ति; यथा पुरुषाः स्त्रीभिः, यथा मधुकरी पुष्पैः।" "दरिद्रः वेश्यया परित्यज्यते; प्रजाः शक्तिहीनं राजानं परित्यज्यन्ति; शिष्यः विद्याम् अधिगम्य गुरुम् त्यजति; ऋत्विक् दक्षिणां लभित्वा गच्छति।" "पक्षिणः वृक्षं फलं क्षीणं परित्यज्यन्ति; अतिथयः गृहं भुक्त्वा त्यजन्ति; मृगाः दग्धवनं परित्यज्यन्ति; रम्यः स्त्रीं उपभोग्य त्यजति।" एवं गोप्यः, यासां वचनानि, तनवः, मनांसि च गोविन्दे लीनानि, उद्धवस्य आगमने लोकव्यवहारं परित्यज्यन्ति। ताः तस्य प्रियकृत्यानि गायन्त्यः, बाल्यकौमार्यकृत्यानि पुनः पुनः स्मरन्त्यः, अश्रूणि निर्लज्ज्य रोदन्त्यः। एकया गोप्या, मधुकरीं दृष्ट्वा, कृष्णसंयोगं चिन्तयन्त्या, तां प्रियस्य दूतं इति मन्यन्त्या, इदं उवाच—"हे मधुकरी, कपटीसखा, मा स्पृश यः मम प्रतिद्वन्द्वीणां पादौ। तस्य हारः, स्तनपङ्केन लिप्तः, तव पिङ्गे रञ्जयति। मधुकरीणां नाथः तेषां गर्वितानां स्त्रीणां अनुग्रहं वहतु; त्वं तस्य दूतः, यदुवंशे हास्याय योग्यः।" "एकवारं तस्य अधरमधुं दत्वा मोहिताः वयं पुष्पं इव त्यक्ताः। पद्मा कथं तस्य कमलपादौ सेवते, यस्य मनः स्तुतिभिः हृतम्?" "हे षड्जिह्व, किमर्थं यदुपतेः गीतानि गायसि, सः व्रजगृहस्य पुरातनः स्वामी। गच्छ, तस्य मित्रैः जयकृत्यं गाय; तेषां स्त्रीणां दुःखं शमयित्वा तान् कामान् दत्तवान्।" "स्वर्गे, भूमौ, पाताले वा, काः स्त्रियः तस्य अप्राप्याः, यस्य हास्यं भ्रूविलासः च मोहयन्ति? वयं तस्य पादधूलिं पूजयित्वा दीनाः; दीनानां मध्ये अपि तस्य नाम श्रूयते।" "पादं तव शिरसः अपाकरोति; तस्य मधुरवचनानि जानामि। त्वं तेन प्रेषितः, साम्प्रदायः दूतः। सः स्वपत्नीपुत्रान् निर्माय, अत्र त्यक्त्वा, निर्लज्जः गतः। कः तस्मिन् विश्वासः?" "यथा मर्कटराजं शिकारिणः अन्वगच्छन्, सः स्त्रीणां रक्षणरहितानां कामवशानां हृदयम् आघातयामास। बली अपि पक्षिणं इव बद्धः। कृष्णेन मैत्री पर्याप्तम्; तस्य कृत्यविषयाः दुःस्सहाः।" "ये एकवारं तस्य क्रीडामृतं श्रुत्वा, सर्वद्वन्द्वात् विमुक्ताः, गृहं कुटुम्बं च परित्यज्य दीनाः अपि, इह पक्षिणः इव भिक्षुकाः विचरन्ति।" "वयं तस्य वक्रवचनानि अमृतवत् विश्वस्य, मातरं गर्भशिशुः इव, कृष्णस्य पत्न्यः, मृगाः इव। पुनः पुनः तस्य नखस्पर्शजनितं दुःखं स्मरामः। अन्यं वार्तां वद, हे दूत!" "सखि, प्रियः पुनः आगतः, तेन प्रेषितः? किं इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्य। कथं तं, यस्य लक्ष्मीः सदा वक्षसि, अस्मान् तस्य समीपं नयिष्यसि?" "कृष्णः मथुरायाम् अस्ति वा? सः पितृगृहं, बान्धवांश्च, गोपालांश्च स्मरति वा? वयं तस्य दास्यः, तस्य कथायाः कदा स्मरति? कदा तु तस्य बलयुक्तं सुरभिसुगन्धि भुजं शिरसि स्थापयिष्यति?" श्रीशुकः उवाच—तदा उद्धवः तासां कृष्णसंगमकामनां श्रुत्वा, प्रियवाक्यैः गोपीः सान्त्वयन् इदं उवाच— श्रीउद्धवः उवाच—"अहो, यूयं लोके पूज्याः, पूर्णाः च, येषां मनः वासुदेवाय सर्वथा समर्पितम्।" "व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपैः, अध्ययनैः, संयमेन, अन्यैः साधनैः, कृष्णभक्तिः लभ्यते।" "भाग्येन, भगवतः कीर्तिमन्तः तस्य परमभक्तिं प्राप्तवत्यः, या मुनिभिः अपि दुर्लभा।" "दैवेन, पुत्रान्, पतिं, देहं, बान्धवान्, गृहं च परित्यज्य, तं परमपुरुषं कृष्णं वरितवत्यः।" "परमात्मनि पूर्णलीनता, हे भाग्यवत्यः, विरहात् उत्पन्ना, तेन मे महदनुग्रहः कृतः।" "प्रियं संदेशं, सुखदं, यं अहं गुप्तं तस्य पतिं तव समीपं आनयामि, शृणु।" "भगवान् उवाच—मम वियोगः वयं यथार्थं नास्ति, सर्वेषु जीवेषु अहं स्थितः, यथा पञ्चमहाभूतानि सर्वत्र स्थितानि; अहं मनः, प्राणः, भूतानि, इन्द्रियाणि, गुणाः च अधिष्ठानम्।" "स्वयमेव आत्मनि, आत्मना, आत्मनं सृजामि, विनश्यामि, धारयामि च, स्वशक्त्या, भूतगुणेन्द्रियस्वरूपेण।" "आत्मा ज्ञानमयः, शुद्धः, पृथक्, निर्गुणः, मायया तु सुप्ति, स्वप्न, जाग्रत् अवस्थाः गच्छति इव।" "येन इन्द्रियविषयाः चिन्त्यन्ते, यथा स्वप्नः मिथ्या, तेन इन्द्रियाणि निगृह्य, सदा जाग्रतः आत्मवान् भूत्वा तिष्ठेत्।" "एषा अन्तर्युक्तिः, योगः विवेकः च, तत्त्वविदां मार्गः—त्यागः, तपः, संयमः, सत्यम्, यथा नद्यः समुद्रं गच्छन्ति।" "यद्यपि अहं प्रियः दूरस्थः इव दृश्ये, तस्य कारणं भवतां चित्तं मम समीपं आनीय, सततस्मरणाय।" "यथा प्रियः दूरः सति, मनः तस्मिन् स्थिरं भवति, तथा स्त्रीणां हृदयम् उपस्थिते दृष्टे न तादृशं लीनम्।" "युष्माकं चित्तं मयि समर्प्य, सर्वासक्तिभिः मुक्तं, सदा मम स्मरणं कृत्वा, शीघ्रं माम् प्राप्तव्यम्।" "ये धन्याः, रात्रौ व्रजवनं मम क्रीडायाम् भागं न प्राप्तवन्तः, ते अपि मम प्राप्तिं न विहितवन्तः, ते मम वीर्यकृत्यानि मनसा स्मरन्ति।" इत्येवम् उद्धवः गोपीभिः सह संवादं कृत्वा, तासां कृष्णस्नेहं, विरहदुःखं च, भगवद्भक्तेः महात्म्यं प्रकटयन्, तासां चित्तं भगवति लीनं कृत्वा, तान् सान्त्वयन् तिष्ठति।