यद् दृश्यते, शृणुते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यद् वा; स्थिरं चरं वा, महत् क्षुद्रं वा—अविनाशी तत्त्वात् पृथक् किंचिद् वक्तुं न युक्तम्। स एव सर्वं, परमात्मा अस्ति। एवं सन्दर्शयन्, नन्दः कृष्णसखा, राजन्, तेषां संवादेन रात्रिः व्यतीता। ततः प्रातः कालिके गोकुलस्त्रियः उत्तिष्ठन्, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताः पूजयित्वा, दधिमथनं आरभन्त। तासां हस्तेषु कङ्कणैः हारैः च शोभमानाः, रज्जूं आकृषन्त्यः, कटिस्थनकंठकुण्डलानि कम्पमानानि, कपोलाः स्फुरन्ति, मुखानि रक्तकुङ्कुमेन अलङ्कृतानि। व्रजस्त्रियः पद्मनयनस्य गीतं गायन्त्यः, तेषां स्वरः दिवं स्पृशति; दधिमथनध्वनिसंयुक्तं, सर्वदिक् अशुभं निवारयति। सूर्ये उदिते, भगवति प्रकटे, व्रजवासिनः नन्दद्वारे सुवर्णरथं दृष्ट्वा पृच्छन्ति—"कस्यायं रथः?" "अक्रूरः आगतः, वा अन्यः कश्चित् कंसस्य कार्यं साधयन्, येन कृष्णः पद्मनयनः मथुरां नीतः?" "सः अस्माकं स्वामिनः सुखाय किं प्रायश्चित्तं करिष्यति?" इति व्रजस्त्रियः वदन्त्यः, तदा उद्धवः प्रातःकृत्यं सम्पन्नं आगतः। कृष्णसखं दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तम् अपश्यन्—दीर्घबाहुम्, नवपद्मनयनम्, पीतवस्त्रधारिणम्, पद्महारशोभितम्, मुखं विकसितपद्मवत्, कुण्डलानि स्फुरन्ति। "त्वां वयं यदुपतेः परिचारकं विद्मः, स्वामिना प्रेषितः, पितरौ प्रियं कर्तुं आगतः। अन्यथा, व्रजे स्मरणं तस्य कारणं न कल्पयामः; बन्धनं स्निग्धानां कठिनं त्यक्तुं, अपि मुनिनाम्।" "परस्परं सख्यं किमपि प्रयोजनं स्यात्, यावत् प्रयोजनं तिष्ठति; यथा पुरुषः स्त्रीभिः, यथा मधुकरी पुष्पैः।" "दरिद्रः वेश्या त्यजति; प्रजा शक्तिहीनं राजानं परित्यजन्ति; शिष्यः अध्ययनं समाप्त्य गुरुम् त्यजति; पुरोहितः दक्षिणां लब्ध्वा निर्गच्छति।" "पक्षिणः वृक्षं फलहीनं त्यजन्ति; अतिथयः गृहं भोजनानन्तरं गच्छन्ति; मृगाः दग्धवनं परित्यजन्ति; प्रियजनाः स्त्रीं रम्यां उपभोगानन्तरं त्यजन्ति।" एवं गोप्यः, येषां वचनानि, देहाः, मनांसि गोविन्दे लीनानि, उद्धवस्य आगमने लोकव्यवहारं परित्यज्य, कृष्णकथायाः प्रियं कर्म गायन्त्यः, पुनः पुनः बाल्ययौवनकृत्यानि स्मरन्त्यः, अश्रूणि मुक्त्वा, लज्जां न कृतवान्। एकया गोप्या, मधुकरीं दृष्ट्वा, कृष्णसंयोगं चिन्तयन्त्या, तं प्रियस्य दूतं मन्यन्त्या, इदं वचनम् उक्तम्—"हे मधुकरे, कपटीसखा, मम प्रतिद्वन्दिन्याः पादं स्पृश मा। तस्याः हारः स्तनकिसलयपुष्परेणुना लिप्तः, तव दण्डं रञ्जयति। मधुकरीनाथः तासां गर्वितानां स्त्रीणां प्रसादं वहतु, त्वं तस्य दूतः, यदुवंशे हास्ययोग्यः।" "एकवारं तस्याधरामृतं दत्वा, मोहयित्वा, सः अस्मान् पुष्पवत् त्यक्तवान्। पद्मा तस्य पद्मपादं कथं सेवते, यस्य मनः स्तुतिभिः हरितम्?" "हे षड्बाहु, किं यदुपतेः गीतं वदसि, यः अस्माकं गृहस्वामी? मित्रेषु विजये तस्य कर्माणि गाय; तेषां स्त्रीणां दुःखं शमयित्वा, कामं पूरयित्वा।" "स्वर्गे, भूमौ, पाताले, काः स्त्रियः तस्य अप्राप्याः, यस्य हास्यं भ्रूविलासं च मोहयति? वयं तस्य पादधूलिं पूजयित्वा, दीनाः। अपि च दीनानां मध्ये तस्य कीर्तिः श्रूयते।" "तस्य पादं शिरसः उत्सृज; तस्य मधुरवचनं जानामि। त्वं तस्य दूतः, वाक्पटु, प्रेषितः। सः स्वपत्नीपुत्रान् निर्माय, त्यक्त्वा, निर्लज्जः गतवान्। तस्मिन् किं विश्वासः?" "यथा कपीश्वरं व्याघ्राः अन्वगच्छन्, तथा सः स्त्रियः अनुरक्ताः, कामवशाः, विकलाः, जखितवान्। बलेः अपि शक्तिमतः, पक्षिणं यथा बन्धनम्। कृष्णसख्यं पर्याप्तम्; तस्य कर्मकथाः दुष्करं त्यक्तुम्।" "ये एकवारं तस्य लीलामृतं श्रुत्वा, द्वन्द्वात् मुक्ताः, गृहं कुलं त्यक्त्वा, दीनाः अपि, पक्षिवत्, भिक्षुकाः व्रजन्ति।" "वयं तस्य वाक्यं अमृतवत् विश्वस्य, जननीपुत्रवत्, कृष्णपत्नीभिः मृगवत्। पुनः पुनः तस्य नखस्पर्शात् दुःखं स्मरन्ति। अन्यं वृत्तान्तं वद, हे दूत।" "सखे, त्वं पुनः आगतः, प्रियेन प्रेषितः? किं इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्यः। कथं तं अनित्यं पक्षं अस्मान् नयति, यस्य लक्ष्मीः सदा वक्षसि वसति?" "सः सुतः किम् मथुरायाम् अस्ति? किं पितृगृहं, बान्धवान्, गोपालान् स्मरति? किं अस्मान्, दासीन्, कथयति? कदा तस्य महाबाहुं, सुगन्धितं, शिरसि स्थापयिष्यति?" श्रीशुकः उवाच—तदा उद्धवः, तासां कृष्णसन्दर्शनवाञ्छां श्रुत्वा, प्रियं सन्देशं दत्त्वा, गोप्यः सान्त्वयन्, इदं वचनम् उवाच। श्रीउद्धवः उवाच—"अहो, यूयं भाग्यवन्तः, जगति पूज्याः, येषां मनः वासुदेवः एव समर्पितम्। व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपैः, अध्ययनैः, दमेन, अन्यैः साधनैः, कृष्णभक्तिः लभ्यते।" "भाग्येन, भगवत्प्रसिद्धायाः, तस्य परमभक्तिं स्थापितवन्तः, या मुनिभिः अपि दुर्लभा।" "दैवेन, पुत्रान्, पतिं, देहं, बान्धवान्, गृहं त्यक्त्वा, कृष्णं परमपुरुषं वृतवन्तः।" "परमात्मनि पूर्णलीनता, हे महाभागाः, वियोगेन उत्पन्ना; यया मे महद् उपकारः कृतः।" "प्रियं सन्देशं, सुखदं, गुप्तम्, पतिसमीपात् आगतम्, शृणु।" भगवान् उवाच—"मम वियोगः वः पूर्णः नास्ति; सर्वेषु भूतिषु अहम् उपस्थितः; यथा आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च सर्वत्र सन्ति; तथा अहम् मनः, प्राणः, तत्त्वानि, इन्द्रियाणि, गुणाः च अधिष्ठानम्।" "स्वयम् आत्मना, आत्मनि, आत्मशक्त्या, तत्त्वगुणेन्द्रियेषु, सृष्टि, संहार, स्थितिः करोमि।" "आत्मा ज्ञानमयः, शुद्धः, पृथक्, निर्गुणः; माया-व्यापारेण, सुषुप्ति-स्वप्न-जागरणेषु गतिमान् इव दृश्यते।" "येन इन्द्रियविषयाः चिन्त्यन्ते, स्वप्नवत् मिथ्या; तेन इन्द्रियाणि संयम्य, जाग्रत्, आत्मन्यवस्थितः भवेत्।" "एषा अन्तरङ्गोपदेशः, योगः, विवेकः, त्यागः, तपः, दमः, सत्यं च, यथा नद्यः समुद्रं यान्ति।" "यद्यपि अहम् प्रियः दूरः इव दृश्ये, तद्वियोगेन वः मनः मम समीपं आनीयते; सततं स्मरणाय।" "यथा प्रियः दूरः सति, मनः तस्मिन् लीनं भवति; स्त्रीणां हृदयम् न समीपस्थे दृश्ये एव तावत् लीनं भवति।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे उद्धवगोप्यः संवादः, कृष्णप्रेमविलासः, भगवत्सन्देशः च, एकस्मिन् प्रवाहेण सुस्पष्टं, भावपूर्णं, पावनं वर्णितम्।