नन्दादयः पुण्यजनाः शोकविह्वलचित्ताः सन्तः कृष्णस्य वियोगदुःखं स्मरन्तः परस्परं संवादं कुर्वन्ति स्म। तेषां मध्ये कश्चन प्रवक्त्ता सम्यक् अवदत्—“न स एवायं पुत्रः केवलं भवताम्, हे भाग्यवन्तः! स हरिरेव सर्वस्य पुत्रः, आत्मा, पिता, माता च; स एवेश्वरः, सर्वस्य स्वामी चास्ति। यद्यद् दृश्यते, शृणुते, यदतीतम्, वर्तमानं, भविष्यद्वा, स्थावरं जङ्गमं, स्थूलं सूक्ष्मं वा—अच्युतस्य तत्त्वात् पृथक् किञ्चिदपि वक्तुम् अर्हति न; स एव सर्वं, स परमात्मा। एवं वदन्तः नन्दादयः रात्रिं व्यतीयुः। ततो व्रजयोषितः प्रबुद्धाः, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताभ्यो यथाविधि पूजां कृत्वा, दधिमन्थनाय प्रवृत्ताः। ताः कङ्कणमालाभिरलङ्कृताः, रज्ज्वा मन्थनं कुर्वन्त्यः, तेषां श्रोणिपयोधरहारकुण्डलानि चलन्ति स्म; गण्डस्थलानि विराजन्ति, मुखानि कुम्कुमरागैः शोभन्ते। व्रजयोषितः तदा कमललोचनस्य गीतानि गायन्त्यः, तेषां स्वरः स्वर्गमिव स्पृशति स्म; दधिमन्थनध्वनिना संयुक्तः, सर्वदिक्प्रत्यवायं नाशयति स्म। सूर्योदयसमये, भगवतः प्राकट्ये च, व्रजवासी नन्दस्य गृहद्वारे सुवर्णरथं दृष्ट्वा विस्मिताः पप्रच्छुः—“कस्यायं रथः? आकुरूरः प्राप्यते, अथवा कश्चिदन्यः कंसस्य कार्यसिद्धये प्राप्तः? येन कमललोचनः कृष्णः मथुरां नीतः?” “किं सः अस्माकं स्वामिनः प्रीत्यर्थं प्रायश्चित्तं करिष्यति?” इति व्रजस्त्रियः परस्परं जल्पन्त्यः, तस्मिन्नन्तरे, उद्दवः स्वस्नानादिकं कृत्वा तत्र आगतः। कृष्णस्य सखा उद्दवः दीर्घबाहुः, नवकमललोचनः, पीतवासाः, कमलमालया विभूषितः, मुखं विकसत्कमलसदृशं, कुण्डलाभ्यां शोभितः ताभिः दृष्टः। व्रजस्त्रियः तम् अभ्युपगम्य अवदन्—“त्वां वयं यदुपतेः पार्षदं विद्मः; स्वामिना प्रेषितः, तस्य मातापित्रोः प्रियं कर्तुमिहागतः। अन्यथा, व्रजे तस्य स्मरणस्य कारणं न पश्यामः; बन्धूनां स्नेहबन्धनं मुनिना अपि दुर्जयम्। अन्यैः सह मैत्री किञ्चित्कारणाय भवति; यावत्कारणं तावत्स्नेहः, यथा नारीषु पुरुषैः, पुष्पेषु च मधुपैः। हीनः स्त्रीभिः परित्यज्यते; प्रजाः शक्तिहीनं नृपं त्यजन्ति; शिष्याः विद्यालाभे गुरुम्; ऋत्विजः दक्षिणालाभे यजमानम्। फलहीनं वृक्षं विहाय विहगाः यान्ति; अतिथयः भोजनानन्तरं गृहम्; दग्धे कानने मृगाः पलायन्ते; रमणीयां स्त्रीं भुक्त्वा प्रियः यान्ति। एवं गवां युवतयः, येषां वचनानि, तनूनि, मनांसि गोविन्दे लीनानि, उद्दवस्य आगमने सकललोकव्यवहारं त्यक्त्वा, केवलं तस्य प्रेम्णि निमग्नाः। ताः तस्य बाल्यकौमारलीलाः पुनः पुनः स्मरन्त्यः, अप्रतिहताश्रुविलासाः, तस्य प्रियकर्माणि गायन्त्यः रुरुदुः। तत्र काचित् गोपिका, मधुपं दृष्ट्वा, कृष्णसङ्गममन्तरात्मना चिन्तयन्ती, तं प्रियस्य दूतमिव मन्यमाना, इदं वचनमुवाच— “हे मधुप! चपलस्य सख, मा शत्रोः पादौ स्पृश; तस्याः स्तनरजसा सिक्तं हारमाल्यं तव केशेषु दृश्यते। स त्वं मत्तसङ्घस्य दूतः, तेषां गर्वितानां स्त्रीणां प्रीतिं वह; यदुप्रसभायां त्वं हास्यार्थोऽसि। एकदा स्मितामृतं दत्त्वा, मोहयित्वा, अस्मान् पुष्पवत् त्यक्तवान्। पद्मा कथं तस्य कमलपादयोः सेवां करोति, यस्य मनः स्तुतिभिः हरति? किं त्वं षड्गुणक मधुप, यदुपतेः गीतानि अत्र गायसि? स हि गृहेषु पतिः स्मर्यते; सखिभिः विजयाय तस्य कृत्यं गाय, येन तेषां स्तनव्यथां शमयित्वा, कामं दत्तवान्। कासां स्त्रीणां स्वर्गे, भूमौ, पाताले वा, स दुर्लभः, यस्य हास्यवदनं, भृकुटिविलासः च मोहनं? वयं तु तस्य पादरजः सेवायाः भागिन्यः, दीनाः; दैन्येष्वपि तस्य यशः श्रूयते। मम शिरसः तस्य पादं त्यज; जानामि तस्य मधुरवचनानि। त्वं तेन प्रेषितः, वाक्पटुत्वेन दूतः। स अस्मान् भार्यापुत्रादीन् सृज्य, अनपेक्ष्य त्यक्तवान्। कः तस्मिन् विश्वासः? वानरराजं यथा व्याधः अन्वधावत्, एवं सः कामवशगां स्त्रियं विदार्य, पराजितां कृतवान्। बलेरपि बन्धनं कृतवान्। अलमस्य सख्येन; तु तस्य लीलाकथाः दुस्त्यजाः। ये एकवारं तस्य लीलामृतं श्रुत्वा, द्वन्द्वं त्यक्त्वा, गृहान् बान्धवान् च परित्यज्य, विहङ्गवत् भिक्षां चरन्ति। वयं तु तस्य वाक्यानि मध्विव श्रुत्वा, बालकानां मातृकाकण्ठवत्, तस्य भार्याः, मृगीव, स्मरामः पुनः पुनः तस्य नखस्पर्शजनितां तीव्रां वेदनाम्। अन्यं वार्तां वद, हे दूत! प्रियसख! त्वं तेन प्रेषितः पुनरागतः? किमर्थं आगतः? त्वं पूज्यः, सौम्य। कथं तं दुर्जरं प्रियतमं समीपं नयसि, यस्य लक्ष्मीः सदा वक्षसि वसति? किं स धर्मात्मा तनयो मथुरायां वर्तते? किं पित्र्गृहं, स्वजनान्, गोकुलं च स्मरति? किं नो दासीनां नाम कदा अपि वदति? कदा तु सः बलवान्, सुरभिगन्धिनं बाहुं शिरसि धास्यति? श्रीशुक उवाच—एवं तासां कृष्णस्मरणविह्वलानां गोपीनां वचनं श्रुत्वा, उद्दवः ताः सान्त्वयन्, प्रेमपूर्णं सन्देशं प्राह। श्रीउद्दवः उवाच—“धन्याः खलु यूयं, लोके पूज्याः, यः सर्वथा वासुदेवाय मनः समर्पितम्। व्रतैः, तपोभिः, यज्ञैः, जपैः, स्वाध्यायैः, दमेन, अन्यैः चोपायैः कृष्णभक्तिः प्राप्यते। भवतां पुण्येन, यस्य यशः परमं, तस्मै भगवते पराभक्तिः सिद्धा, या मुनिभिरपि दुर्लभा। भाग्ययोगात्, पुत्रान्, पतिं, तनुं, बान्धवान्, गृहान् च त्यक्त्वा, तं परमपुरुषं कृष्णं वृणीत। परमानन्दावस्था, या विरहजनिता, भवत्यासां सम्प्राप्ता; तेन महदनुग्रहं मय्यपि कृतवत्यः। शृणुत प्रियं सन्देशं, यं प्रियपतिना गोप्याः रहसि मम दत्तः, यः भवत्याः सुखाय स्यात्। भगवानुवाच—‘मम वियोगः भवद्भ्यः कदापि नास्ति; अहम् एव सर्वभूतेषु स्थितः, यथा आकाशवाय्वग्न्यापः पृथिव्यः च सर्वत्र, तथा अहं चित्तप्राणभूतइन्द्रियगुणेषु सर्वत्र स्थितः। स्वयमेव आत्मन्यात्मानं सृजामि, हन्यामि, धारयामि च, आत्मशक्त्या, द्रव्येन्द्रियगुणात्मना। आत्मा विज्ञानमात्रः, शुद्धः, पृथगात्मा, गुणैः न बध्यते; तथापि मायया, सुषुप्तिस्वप्नजागरितेषु भ्रमति इव दृश्यते। येन मनसा विषयान् चिन्तयति, सः स्वप्नवत् मिथ्या उत्पद्यते; तेन इन्द्रियाणि निगृह्य, सदा जाग्रत्, आत्मवान् भवेत्। एष योगः, एष विवेकः, एष ज्ञानं मुनिनां; त्यागः, तपः, दमः, सत्यं च, यथा नद्यः समुद्रं गच्छन्ति। अहं प्रियः भवतां, यद्यपि दूरस्थ इव दृश्ये, तथापि मम विरहः भवद्भ्यः स्मरणाभिलाषाय, मनः मयि आकर्षणाय, कृतः।’ एवं श्रीभगवतः सन्देशं श्रावयित्वा, उद्दवः ताः गोप्यः सान्त्वयत्, तासां प्रेम्णि चकितः, स्वयम् अपि तद्भावस्य माहात्म्यं मनसि सञ्चिन्त्य, तत्रैव स्थितः।