न खलु अस्य किञ्चित् कर्मास्ति लोकेऽस्मिन् मिश्रिणां शुभाशुभानां, तथापि स भगवान् लीलया साधूनां परित्राणाय अवतीर्यते। गुणातीतः सन् अपि सत्त्व-रजस्-तमोभिः क्रीडन् सृष्ट्यादीनि करोति, अजः सन् अपि जगत् सृजति, पालयति, लयमपि गच्छति। यथा भृङ्ग-दर्शनात् किञ्चिद् भ्रमति विक्षिप्तमिव दृश्यते, एवं कर्तृत्वाभिमानेन मनसि आत्मा कर्ता इति स्मर्यते। स एव न केवलं तव पुत्रः, हे भाग्यवत्यः, किं तु भगवान् हरिः सर्वेषां पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, ईश्वरः च। यद् दृश्यते, श्रूयते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यद् वा, स्थावरं जङ्गमं वा, महद् वा लघु वा—अच्युतस्य वस्तुनः पृथक् अन्यत् किञ्चिद् वक्तुं न युक्तम्; स एव सर्वं परात्मा। एवं संवादयन्तः रात्रिः नन्दस्य, कृष्णस्य सखायाः, व्यतीयाय, हे राजन्। ततः व्रजयोषितः उत्तस्थुः, दीपांश्च निरीक्ष्य, गृहदेवताः सम्पूज्य, दधिमथनं च प्रारब्धाः। ताः कङ्कण-हार-रम्याः, रज्जुं आकृष्य, कट्योर् उरसो हार-कुण्डल-चलनैः, कपोल-प्रभाभिः, वदनानि कुङ्कुमेन शोभितानि च आसन्। व्रजयोषितः पद्मलोचनस्य गीतानि गायन्त्यः, तेषां स्वरेण नभः स्पृष्टमिव, दधिमथन-शब्देन मिश्रितः, सर्वदिक्-अशुभं व्यपोह्य। ततो रवौ उदिते भगवान् अपि प्रकटः अभवत्। व्रजवासिनः नन्दस्य गृहद्वारे कनक-रथं दृष्ट्वा पप्रच्छुः—'कस्यायं रथः?' 'अक्रूरः आगतः किल, अथवा अन्यः कश्चित् कंसस्य कार्यार्थं आगतः, येन कृष्णः पद्मलोचनः मथुरां नीतः?' इति। 'किं सः अस्माकं स्वामिनः प्रियार्थं प्रायश्चित्तं करिष्यति?' इति वदन्त्यः, तत्रैव उदधवः स्वकृत्यं सम्पाद्य, प्रातः-सन्ध्यां कृत्वा, आगतः। कृष्णस्य सखायम् आगतम् अपश्यन् व्रजयोषितः तं विलोकयामासुः—दीर्घबाहुम्, नवपद्मलोचनम्, पीतवस्त्रं, पद्ममाल्यभूषितम्, विकसत्पद्मवदनम्, मणिकुण्डलशोभितम्। 'वयं त्वां यदुपतेः परिचारकम् एव वेद्मः, स्वामिना प्रेषितः अस्माकं पितरौ प्रियं कर्तुम् इह आगतः।' 'अन्यथा, व्रजे तस्य स्मरणस्य कारणम् अन्यद् न पश्यामः; स्वजन-स्नेहः मुनिना अपि दुस्त्यजः।' 'अन्यैः सह सख्यम् किञ्चित् प्रयोजनार्थम् एव, यावत् प्रयोजनम्, यथा नराणां स्त्रीभिः, भृङ्गस्य पुष्पैः च।' 'दारिद्र्ये पतिता वेश्या त्यजति; निरुपायं राजानं प्रजाः परित्यजन्ति; शिष्याः विद्याम् अधीत्य गुरुम् त्यजन्ति; ऋत्विजः दक्षिणां प्राप्य प्रयान्ति।' 'पक्वफल-शून्ये वृक्षे विहङ्गाः त्यजन्ति; अतिथयः भोजनं कृत्वा गृहम् त्यजन्ति; दग्धे वने मृगाः गच्छन्ति; रम्यायाः भुक्त्वा प्रियः त्यजति।' एवं गोविन्दे वाक्-तनु-मनसः संन्यस्ताः गोप्यः कृष्णदूत आगते लोकधर्मं परित्यज्य तस्य लीलाः गायन्त्यः, बाल्य-पौगण्ड-लीलाः पुनः पुनः अनुस्मरन्त्यः, अश्रूणि मुमुचुः। तत्र एका गोपिका मधुपं दृष्ट्वा, कृष्णसङ्गं च चिन्तयन्ती, तं प्रियस्य दूतमिव मन्यमाना, इदं वचनम् उवाच—'हे मधुप! कपटीय सख, मा मे सपत्न्याः पादौ स्पृश; तस्या माल्यं स्तनरजसा लिप्तं तव शिरसि स्फुरति। भृङ्गनाथः तव प्रियतमा स्त्रियः एव अनुनेतुं क्षमः; त्वं तस्य दूतः, यदूनां सभायाम् उपहास्यः।' 'एकदा एव अस्मान् अधरमधुना मोहयित्वा स पुष्पवत् परित्यक्तवान्; पद्मा कथं तस्य पादपङ्कजम् सेवते? यस्य मनः कीर्तिभिः अपहृतम्।' 'किं त्वं षट्पद, तस्य यदुपतेः गीतानि कुर्वसि? सः अस्माकं गृहपतिः, सखिभिः सह जयकर्माणि गाय; तेन स्तनव्यथां शमित्वा ताः प्रियं प्रापिताः।' 'काः स्त्रियः स्वर्गे, पृथिव्याम्, अथ पाताले तस्य अप्राप्याः? यस्य लीलास्मित-भ्रूविलासैः मोहिताः; वयं तु तस्य पादरजः सेवितुं भाग्यवन्त्यः; दीनानाम् अपि श्रीकृष्णनाम श्रूयते।' 'त्यज तस्य पादं शिरसि; जानामि तस्य मधुरवचनानि; त्वं तेन प्रेषितः सन्देशदः; सः स्वपत्नीः पुत्रांश्च स्वयं सृज्य निरपेक्षः त्यक्तवान्; किम् तस्मिन् विश्वासः?' 'वानरराजम् इव व्याधैः अनुगम्य, रतीव मोहिता अनाथाः स्त्रियः तेन विदीर्णाः; बली अपि पक्षिवद् बद्धः; कृष्णसख्यस्य पर्याप्तम्; तस्य लीलाकथाः दुष्परित्याज्याः।' 'ये तस्य लीलारसामृतं एकवारं श्रुत्वा द्वन्द्वान् मुक्त्वा, गृहान् बान्धवान् च त्यक्तवन्तः, बहवः अपि इह विहङ्गवत् भिक्षवः वर्तन्ते।' 'वयं तु तस्य वञ्चनवचनानि अमृतवत् श्रुत्वा, जनन्याः कूजनं शिशव इव, कृष्णस्य भार्याः मृगीव स्मः; पुनः पुनः तस्य नखस्पर्शजनितां वेदनां स्मरामः; अन्यं वार्तां कथय, हे दूत!' 'सखे, त्वं पुनः आगतः प्रियस्य प्रेषितः? किम् इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्य; कथं अस्मान् तस्य पार्श्वे नयति, यस्य वक्षसि लक्ष्मीः नित्यं वसति?' 'कच्चित् स उत्तमः सुतः मथुरायाम् अस्ति? स्मरति वा पितृगृहं, बान्धवान्, गोपालांश्च? वयं तस्य दासीः, तेषां कथां कदाचित् करोति वा? कदा सः बलभुजः गन्धयुक्तं बाहुं अस्माकं शिरसि स्थापयिष्यति?' एवं तासां कृष्णसन्दर्शनकाङ्क्षां निशम्य, उदधवः ताः सान्त्वयन्, प्रियं सन्देशं स्नेहयुक्तः उवाच— 'धन्याः खलु यूयं लोके, यः सर्वात्मना वासुदेवे मनः समर्पितम्; व्रतैः, तपसा, यज्ञैः, जपैः, स्वाध्यायैः, संयमैः, नानाविधैः च, कृष्णभक्तिः लभ्यते।' 'भवत्याः पुण्येन, श्रीमतो भगवतः परमभक्तिः प्राप्ता, या मुनिभिः अपि दुर्लभा।' 'दैवयोगात् पुत्रान्, भर्तॄन्, देहं, बान्धवान्, गृहं च परित्यज्य, कृष्णाख्यं पुरुषं ववृते।' 'परमात्मनि पूर्णसमाधिर् अपि, हे महाभाग्यवत्यः, विरहात् उत्पन्नः; एषः मे महदनुग्रहः।' 'शृणुत प्रियं सन्देशं, यं प्रियपतिना रहस्येन मम प्रेषितम्—' भगवान् उवाच—'मम वियोगः वः न कदाचित् पूर्णः, अहम् सर्वभूतेषु वर्तमानः; यथा आकाशादयः पञ्च महाभूतानि सर्वत्र सन्ति, तथा अहम् मनः, प्राणः, भूतानि, इन्द्रियाणि, गुणाश्च सर्वेषां आश्रयः।' 'स्वयमेव आत्मनि आत्मना सृजामि, हन्यामि, पालयामि च, स्वशक्त्या, भूत-इन्द्रिय-गुणात्मना।' 'आत्मा ज्ञानमयः, शुद्धः, केवलः, गुणैः न बध्यते; तथापि मायया सुषुप्ति-स्वप्न-जाग्रत् अवस्थासु चरति इव दृश्यते।