यशोदायाः पुत्रकृत्यानि श्रूयमाणानि तस्याः नेत्रयोः अश्रुभिः पूर्णानि अभवन्, स्तनौ च स्नेहस्रोतसा सिक्तौ। नन्दयशोदयोः कृष्णे परमस्नेहं दृष्ट्वा, उद्धवः हर्षपूर्णः नन्दं प्रति उवाच। उद्धवः उक्तवान्—“यूयं सर्वभूतानां मध्ये अतिशयप्रशंसनीयौ, सम्मानदाताौ च, यतः युष्माकं मनः नारायणं सर्वशिक्षकं एवं स्थिरं। रामः च मुकुन्दः च जगतः बीजं योनिं च—पुरुषः च आदिप्रकृतिः च। सर्वेषु भूतेषु ते प्राचीनौ ज्ञानैश्वर्ययोः अधिपौ, अन्येभ्यः पृथक्। यः मृत्युकाले अपि मलिनं मनः क्षणमपि तत्र स्थापयति, सः शीघ्रं कर्मसमूहं अपाकरोति—सूर्यवत् तेजस्वी, ब्रह्मपूर्णः, परममार्गं नयति। नारायणे, सर्वकारणे, यः सर्वजीवानां कृते मानुषरूपं धारयति—युष्माकं हृदयम् तत्र गाढं स्थापितम्, महात्मनः, तस्मात् किम् अन्यत् पुण्यं अस्ति? अल्पेन कालेन अच्युतः सात्वताधिपः व्रजं आगमिष्यति, पितृभ्यः हर्षं दास्यति। कंसं सात्वतानां शत्रुं मध्यरङ्गे हत्वा, यद् यः कृष्णः युष्मान् मिलित्वा प्रतिज्ञातवान्, तद् नूनं पूरयिष्यति। अतः शोचतं मा, भाग्यवन्तौ—कृष्णं समीपे द्रक्ष्यथ। सः सर्वभूतानां हृदये वसति, आकाशे दीपः इव। तस्य यथार्थभावे, न कोऽपि प्रियः, न अप्रियः; न श्रेष्ठः, न अधमः, न समः, न विषमः—सर्वेषु समानः। न तस्य माता, न पिता, न पत्नी, न पुत्रः, न अन्ये; न स्वः, न परः, न शरीरं, न जन्म। न च अस्य कर्म अस्ति लोके, मिश्रस्रोतसि शुभाशुभे; तथापि, लीलायै, धर्मस्य रक्षणाय प्रकटते। गुणातीतः सन्, सत्त्वरजस्तमः गुणान् धारयति; तैः क्रीडन्, सृजति, पालयति, विनाशयति, अजः। यथा मधुकरी दृष्ट्या किञ्चित् भ्रमति, चञ्चलम् इव दृश्यते—एवं मनसि, कर्तृत्वाभिमानेन आत्मा कर्ता स्मर्यते। सः न केवलं तव पुत्रः—भगवतः हरिः सर्वेषां पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, अधिपः। यद् यद् दृश्यते, श्रूयते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यत्; स्थिरं, चलं, महत्, लघु—अविनाशी तत्त्वात् अन्यत् किंचिद् न वक्तव्यम्; सः एव सर्वं, परमात्मा। एवं संवादे नन्दस्य, कृष्णसख्युः, रात्रिः व्यतीता। व्रजस्त्रियः उत्तिष्ठन्ति, दीपान् निरीक्षन्ति, गृहे देवताः पूजयन्ति, दधिमथनम् आरभन्ते। ताः कङ्कणैः मालाभिः च शोभन्ते, रज्जुं आकाशयन्त्यः, कटिः स्तनौ हारः कर्णाभरणानि च कम्पमानानि, कपोलाः उज्ज्वलाः, मुखानि कुङ्कुमेन अलङ्कृतानि। व्रजस्त्रियः पद्मलोचनस्य गीतानि गायन्त्यः, स्वरः दिवं स्पृशति; दधिमथनध्वनिसंयुक्तः, सर्वदिशः अमङ्गलं अपाकरोति। सूर्ये उदिते, भगवतः आगमे, व्रजवासिनः नन्दस्य द्वारि सुवर्णरथं दृष्ट्वा—‘कस्यायं रथः?’ इति पृच्छन्ति। ‘अक्रूरः आगतः वा, अन्यः वा, यः कंसस्य कार्यं साधयति, येन कृष्णः पद्मलोचनः मथुरां नीतः?’ ‘किं प्रायश्चित्तं अस्माकं साधयिष्यति, स्वामिनः तुष्ट्यै?’ इति स्त्रियः उक्त्वा, उद्धवः प्रातःकर्म कृत्वा आगतः। कृष्णसखं दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तम् अपश्यन्—दीर्घबाहुः, नवपद्मलोचनः, पीतवस्त्रधारी, पद्ममालया भूषितः, मुखं विकसितपद्मवत्, कर्णाभरणानि उज्ज्वलानि। ‘त्वां यदुपतिसंयुक्तं परिचारकं विद्मः, स्वामिना प्रेषितं, पितृभ्यः प्रियं कर्तुं आगतम्। अन्यथा, व्रजे स्मृतिरेव न कल्प्यते; बन्धुः स्नेहः कठिनः परित्याजः, मुनिनापि। परस्परेण मैत्री किञ्चित् प्रयोजनाय, यावत् प्रयोजनम् अस्ति; यथा पुरुषैः स्त्रिभिः, यथा मधुकरेण पुष्पैः। दरिद्रः वेश्यया परित्यक्तः; विषयः शक्तिहीनं राजानं परित्यजति; शिष्यः शिक्षां लब्ध्वा गुरुम् त्यजति; ऋत्विजः दक्षिणां लब्ध्वा यजमानं त्यजन्ति। पक्षिणः वृक्षं फलहीनं त्यजन्ति; अतिथयः गृहम् खादित्वा गच्छन्ति; मृगाः दग्धवनं त्यजन्ति; रमिता स्त्रियं उपभूय त्यजन्ति। एवं, गोप्यः, यासां वचनानि, देहः, मनः गोविन्दे लीनम्, उद्धवस्य आगमे लोकव्यवहारं परित्यज्य। ताः तस्य प्रियकृत्यानि गायन्त्यः, अश्रुभिः विना लज्जां, पुनः पुनः बाल्यकौमार्यकृत्यानि स्मरन्त्यः। एका गोपी, मधुकरीं दृष्ट्वा, कृष्णसंगं चिन्तयन्ती, तं प्रियदूतं इति कल्पयित्वा, उक्तवती— ‘हे मधुकरे, कपटसख, मम प्रतिद्वन्द्वीपादं मा स्पृश। तस्य मालया, स्तनपुष्परजसा तव दण्डाः रञ्जिताः। मधुकरीनाथः तासां गर्वितानां स्त्रियः अनुग्रहं वहतु, त्वं तस्य दूतः, यदुविदुषां सभायां हास्ययोग्यः। एकवारं अस्मभ्यं तस्य अधरामृतं दत्त्वा, मोहयित्वा, सः अस्मान् पुष्पमिव त्यक्तवान्। पद्मा तस्य पद्मपादं कथं सेवते, यस्य मनः गुणगानैः हरितम्? षड् पाद, तत्र यदुपतेः गीतं किमर्थं गायसि? सः अस्माकं गृहस्य प्राचीनः स्वामी। मित्रैः सह विजयकृत्यानि गाय; तत्र स्त्रीणां स्तनवेदनां शमयित्वा, तेषां कामान् दत्त्वा। स्वर्गे, भूमौ, पाताले, काः स्त्रियः तस्य अप्राप्याः, यस्य हास्यं भ्रूविलासः च मोहयति? वयं तस्य पादरजः पूजयित्वा, दीनाः; दीनानां मध्ये अपि तस्य नाम श्रूयते। तस्य पादं शिरसः अपाकरोति; तस्य मधुरवचनानि जानामि। त्वं तेन प्रेषितः, सम्मोहनकुशलः दूतः। सः पत्नीन् पुत्रान् च स्वयम् उत्पाद्य, त्यक्त्वा गतः; तस्मिन् विश्वासः कः? वानरराजं यथा व्याधाः अन्वधावन्, तथा सः कामवशाः स्त्रियः व्रणितवान्; बली अपि पक्षीवत् बद्धः। कृष्णसख्यं पर्याप्तम्; तस्य कृत्यकथाः कठिनम् परित्याजः। यः एकवारं तस्य लीलामृतं श्रुत्वा, द्वन्द्वात् मुक्तः, गृहं कुटुम्बं च त्यक्त्वा, दारिद्र्ये अपि, पक्षिवत् विचरन्ति। वयं तस्य वाक्यं अमृतमिव विश्वस्य, मातृकाकूणि श्रवणवत्, कृष्णपत्नीः, मृगवत्; तस्य नखस्पर्शात् पुनः पुनः तीव्रवेदनां स्मरामः। अन्यं वार्तां कथय, हे दूत। प्रिय, त्वं पुनः आगतः, प्रियदूतः प्रेषितः? किं इच्छसि? त्वं पूज्यः, सौम्य। कथं अस्मान् तस्य पार्श्वे नयति, यः लक्ष्मीः तस्य वक्षसि सदा वसति?