सत्यं शौचं दया दानं एकभुक्तं च वर्षमेकं स्त्रीणां पालनीयमिति महात्मा योगी ब्राह्मणं प्रति उपदिश्य तस्य पुत्रस्य परमपावित्र्यं सिध्यति इति उक्त्वा तत्रैव निर्गतः। ब्राह्मणः अपि स्वगृहं प्रत्यागत्य फलं स्वपत्नीं प्रायच्छत्, स्वयम् अन्यत्र गतवान्। सा युवती, कुबुद्धिः, सखीभिः पुरतः रुदती चिन्तया पीडिता इति अवदत्—"नाहं एतद् फलं खादितुम् इच्छामि।" सा पुनः विचारयन्ती अवदत्—"फलं खादित्वा गर्भं धारयिष्यामि, गर्भे स्थिते उदरं वृद्धिं यास्यति, अल्पं खादित्वा बलहीना स्याम्—कथं गृहकार्याणि करिष्यामि?" "दुर्भाग्ययोगेन यदि ग्रामे चौरराजः आगच्छेत्, गर्भवती कथं तस्मात् पलायेत? यदि गर्भः शुकसदृशः स्थास्यति, कथं तं गर्भात् निष्कासयामि?" "यदि गर्भः पार्श्वतः निष्क्रमेयात्, मरणमेव स्यात्; प्रसवसमये महती पीडा—कथं अहं दुर्बला ताम् सहिष्ये?" "यदि विलम्बं कुर्याम्, सापत्नी सर्वमपि हरिष्यति; सत्यव्रतं शौचं चादीनि पालयितुं दुःसाध्यानि इव दृश्यन्ते।" "शिशोः पालन-पोषणे दुःखं, प्रसूतायाश्च स्त्रियाः दुःखमेव; अतो मम मनसि वन्ध्या वा विधवा वा सुखिनी इति स्थितम्।" एवं दोषदृष्ट्या सा फलं न खादितवती; पत्युः पृष्टे सा अवदत्—"खादितम्, खादितम्।" कदाचित् तस्याः अनुजा स्वयमेव तस्याः गृहम् आगता; तस्याः सन्निधौ सा सर्वमपि निवेदयामास—"मम महती क्लेशपीडा, किं करिष्यामि, भगिनि?" अनुजा प्रत्युवाच—"मम गर्भः अस्ति; प्रसवकाले अहं बालकं तुभ्यं दास्यामि।" "तावत् गृहे स्थित्वा गर्भिणीव अभिनय कुरु, सुखेन जीव; मम पत्ये किञ्चिद् वित्तं दत्त्वा, सः तुभ्यं बालकं दास्यति।" "जनाः वदिष्यन्ति षण्मासे बालकः मृतः इति; अहं प्रतिदिनं तव गृहम् आगत्य सुतं पालयिष्यामि।" "इदानीं परिक्षार्थं फलं गवे प्रयच्छ; स्त्रीणां स्वभावेन एषा सर्वा व्यवहृता।" ततः कालेन सा स्त्री पुत्रं प्रसूतवती; पिता तम् बालकं गुप्तया धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा पत्युः पुरतः अवदत्—"सुपुष्टः पुत्रः जातः; सर्वेषां हर्षः, आत्मदेवस्य पुत्रप्राप्तिः अभवत्।" सः द्विजातिभ्यः दानानि दत्तवान्, जातकर्मादिकं च अकरोत्; द्वारे शुभगीतवाद्यादि अभवत्। पत्युः पुरतः सा अवदत्—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया स्तन्यं निष्कासितम्, कथं बालकं पोषयामि?" "मम सापत्नी या प्रसूता, तस्याः पुत्रः मृतः; तां आनय गृह एव स्थापय—सा तव पुत्रं पोषयिष्यति।" एवं सर्वं पत्युः पुत्ररक्षणार्थं कृतम्; माता तस्मै बालकाय 'धुन्धुकारी' इति नाम अकरोत्। त्रिमासानन्तरं सा गौः अपि वत्सं प्रसूतवती—सर्वाङ्गसुन्दरं, दिव्यम्, निर्मलम्, सुवर्णसदृशप्रभम्। इति दृष्ट्वा ब्राह्मणः हृष्टः स्वयम् संस्कारान् अकरोत्; जनाः अपि विस्मयं मन्यमानाः द्रष्टुम् आगमन्। "पश्यत आत्मदेवस्य पुण्यं—गवां गर्भात् अपि पुत्रः जातः, सः च दिव्यस्वरूपः, विस्मयकारी।" दैवयोगेन तद् रहस्यं कश्चन न जानाति; बालकस्य गवामिव कर्णौ दृष्ट्वा तं 'गोकर्ण' इति नाम अकरोत्। कालक्रमेण उभौ अपि पुत्रौ युवा अभवताम्; गोकर्णः विद्वान् सन्मार्गगामी च जातः, धुन्धुकारी तु अतीव दुष्टः। सः स्नानशौचादिकं नाचरन्, अयुक्तमन्नं भुञ्जानः, क्रोधरहितः, पापकर्मपरः, शवान्नं भक्षयन्, शवहस्तेन खादन्। सः चौरः, सर्वैः द्वेष्यः, परगृहदाहकः, बालकान् क्रीडायै गृहीत्वा कूपे क्षिपन्। सः हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धपीडकः, चाण्डालैः सह वर्तमाने, पशुशृङ्खलायुक्तः, श्वभिः सहितः। वेश्याभिः सह संगत्वा पितृपैतामहम् धनं विनष्टवान्; कदाचित् पितरौ ताडयित्वा तेषां पात्राणि स्वयम् गृहीत्वा गतवान्। दुःखार्तः पिता निर्धनः रोदनं कृत्वा अवदत्—"एवं दुष्टः पुत्रः दुःखदायकः मारणीयः।" "क्व स्थेयम्, क्व गच्छेयम्, कः दुःखं हरिष्यति? एतस्मिन दुःखभार्यां प्राणान् त्यक्ष्यामि—हा, दारुणः मे दशा!" तदा गोकर्णः प्राज्ञः पितरं समीपं आगत्य वैराग्यमार्गं दर्शयामास। "संसारः असारः, दुःखमयः, मोहकारी च; कस्य पुत्रः, कस्य वित्तं, कस्य स्नेहः नित्यं दहति?" "इन्द्रस्य अपि न सुखं, न च चक्रवर्तिनः; केवलं वैराग्ययुक्तस्य मुनेः एकान्तवासिनः सुखम्।" "मोहात्मिका पुत्रादिषु आसक्तिं त्यज; मोहात् एव नरकपन्था जायते। एषः देहः सर्वं त्यक्त्वा पतिष्यति—अरण्यं गच्छ।" तद् वचनं श्रुत्वा सः पिता गन्तुम् इच्छन् अवदत्—"वत्स, वनस्थले किम् आचरितव्यं, विस्तार्य कथय।" "स्नेहपाशेन तमसि बद्धोऽस्मि, कृपया उद्धर; अहं पङ्गुः, कपटी, कर्मणा पतितः—दयासिन्धो, मां उद्धर।" "अस्थिमांसरुधिरमयं देहम् असक्तिं त्यज, भार्यापुत्रादिषु ममत्वं सदा परित्यज; संसारः नित्यं नश्यति, क्षणिकः—वैराग्यभक्तिपरः भव।" "सततं धर्मं आचर, लौकिककर्माणि त्यज, साधुसंगं सेव, कामतृष्णां परित्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं त्यज, सेवाकथारसपानं कुरु।" एवं सः पिता अपि पुत्रवाक्येन प्रेरितः, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन गृहम् त्यक्त्वा वने गतः, प्रतिदिनं हरिसेवा कुर्वन्, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्।