कृष्णः एकेन हस्तेन त्रयः बलिनः तालेषु महान् धनुः इव दृढेषु तान् चिच्छेद, सप्त दिनानि गिरिं धृत्वा लोकान् विस्मयम् आनयत्। प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, त्रिणावर्तः, बकः, अन्ये च—ते दैत्याः देवदानवविजयिनः—कृष्णेन क्रीडायां व्रजे हतान्। एवं पुनः पुनः स्मरन् नन्दः, यस्य चित्तं कृष्णे समर्पितम्, प्रेमतरङ्गेण आकुलः, तुष्णीं उपविष्टः, विरहव्यथया मोहितः। यशोदापि पुत्रस्य कर्मकथाः शृण्वती, तस्य प्रेमसिक्तं स्तन्यं अश्रुभिः सह स्तनौ अभिषिक्तौ। नन्दयशोदयोः कृष्णे परमं प्रेम दृष्ट्वा, उद्धवः हर्षपूर्णः नन्दं प्रति उवाच। उद्धवः अवदत्—“युवां सर्वेषु देहिनाम् उत्तमौ, सम्मानदातारौ, यतः युवयोः चित्तं नारायणे, सर्वशिक्षके, एवम् स्थिरम्। रामः च मुकुन्दः च—एव जगतः बीजं च योनिः च; पुरुषः च प्रकृतिः च; सर्वेषु ज्ञानशक्तिपूर्वकौ, भिन्नौ सर्वतः। मृत्युकाले अपि यस्मिन् क्षणमपि अशुद्धं चित्तं स्थापयति, सः शीघ्रं कर्मसमूहं नाशयति, सूर्यसदृशः ब्रह्मपूर्णः, उत्तमं मार्गं ददाति। नारायणः, सर्वकारणः, सर्वजीवानां कृते मानुषरूपं गृहीत्वा, यस्मिन् युवां हृदयम् गाढम् स्थापयताम्, महात्मनः, तस्मात् कः पुण्यः अधिकः अस्ति? अल्पकाले अच्युतः, सात्वतां प्रभुः, व्रजं आगमिष्यति, पितृभ्यः हर्षं दास्यति। कंसं सात्वतानां शत्रुं, रंगमध्यं हत्वा, यद् यः कृष्णः युवां प्रति प्रतिज्ञां कृतवान्, तद् नूनं पूरयिष्यति। अतः दुःखं मा कुरुतम्, महाभागौ; कृष्णं समीपस्थं द्रक्ष्यथः; सः सर्वजीवानां हृदये स्थितः, आकाशे दीपः इव। यथार्थे तस्य न कश्चित् प्रियः, न कश्चित् अप्रियः; नाधिकः, न अवमानितः, न तुल्यः, न अतुल्यः; सः सर्वेषु समः। न तस्य माता, न पिता, न पत्नी, न पुत्राः, न अन्ये; न स्वजनः, न परजनः, न शरीरम्, न जन्म। न तस्य किञ्चित् कर्म, मिश्रसाधुसाधुस्थानम् इमस्मिन् लोके; तथापि, क्रीडायै, साधूनां रक्षायै, प्रकटः भवति। गुणातीतः अपि, सत्त्वरजस्तमांसि स्वीकृत्य, क्रीडन्, सृजति, पालयति, विनाशयति, अजः सन्। यथा भ्रमरदृष्ट्या वस्तु भ्रमति, चित्ते कर्तृत्वबुद्ध्या आत्मा कर्ता इति स्मर्यते। सः न केवलं युवयोः पुत्रः, भगवतः हरिः सर्वेषां पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, अधिपः। यद् दृश्यते, शृणुते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यत्, स्थिरं, चलं, महत्, लघु—अव्यये वस्तुनि विना, किञ्चित् वक्तव्यम् नास्ति; सः एव सर्वम्, परमात्मा। एवं संभाषमाणयोः, नन्दस्य, कृष्णसखा, रात्रिः व्यतीयात्। गोप्यः उत्थाय, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताः पूज्य, दधिमथनं आरभन्त। ताः किङ्किणीहारैः शोभमानाः, रज्जुं आकर्षन्त्यः, कटिस्थनहारकुण्डलैः चलन्त्यः, कपोलाः दीप्यमानाः, मुखानि कुङ्कुमेन अलङ्कृतानि। व्रजस्त्रियः पद्मनयनस्य गीतं गायन्त्यः, तेषां स्वरः दिवम् स्पृशन् इव, दधिमथनध्वन्या मिश्रितः, दिशः सर्वाः अशुभं निवारयन्। सूर्योदयकाले, भगवतः प्रकटने, व्रजवासिनः नन्दद्वारे सुवर्णरथं दृष्ट्वा, ‘कस्य रथः?’ इति पृष्टवन्तः। ‘अक्रूरः आगतः वा, अन्यः कश्चित्, कंसस्य कार्यं पूरयन्, येन कृष्णः पद्मनयनः मत्थुरां नीतः?’ इत्युक्त्वा, ‘कः प्रायश्चित्तं अस्माकं कुर्यात्, स्वामिनः सुखाय?’ इत्येव गोप्यः अपि। तत्र उद्धवः, प्रातःकृत्यं कृत्वा, आगतः। कृष्णसखं दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तम् अपश्यन्—दीर्घबाहुम्, नवपद्मनयनम्, पीतवस्त्रधारिणम्, पद्ममाल्येन शोभितम्, विकसितपद्ममुखम्, कुण्डलप्रभासितम्। ‘यदुपतेः अनुचरम्, तं जानिमः, तेन प्रेषितः, पितृभ्यः प्रियं कर्तुम् आगतः।’ अन्यथा, व्रजे स्मरणस्य कारणम् न चिन्तयामः; बन्धनं स्वजनानाम् त्यक्तुं कठिनम्, योगिनः अपि। अन्यैः सख्यं किञ्चित् प्रयोजनाय, यावत् प्रयोजनम्; यथा नरैः नारीषु, यथा भ्रमरैः पुष्पेषु। दरिद्राणां वेश्याः त्यजन्ति; प्रजाः शक्तिहीनं नृपं त्यजन्ति; शिष्याः ज्ञानं प्राप्य गुरुम् त्यजन्ति; ऋत्विजः दक्षिणां प्राप्य यजमानम् त्यजन्ति। पक्षिणः फलविहीनं वृक्षं त्यजन्ति; अतिथयः गृहे भोजनं कृत्वा गच्छन्ति; मृगाः दग्धवनं त्यजन्ति; रमणीयाः स्त्रियं उपभोगं कृत्वा त्यजन्ति। एवं गोप्यः, यासां वाणी, देहः, मनः च गोविन्दे लीनम्, उद्धवस्य आगमने लोकव्यवहारम् त्यक्त्वा, कृष्णकथां गायन्त्यः, बाल्ययौवनलीलाः पुनः पुनः स्मरन्त्यः, अश्रुपूर्णाः, लज्जां विहाय विलपन्त्यः। तत्र एका गोपी, मधुकं दृष्ट्वा, कृष्णसंगमं चिन्तयन्ती, तं प्रियस्य दूतम् इति मन्यते, एवं वदति— “हे मधु, कपटसख, स्पृश मा प्रतिपक्षिण्या पादौ। तस्य माल्या स्तनपङ्केन तव पक्षः लिप्तः। भ्रमरराजः तव प्रियं गर्वितानां नारीणां समीपं नयतु, तस्य दूतः त्वं, यदुवंशे हास्ययोग्यः। एकवारम् अधरामृतं दत्त्वा, मोहयित्वा, त्यक्तवान् इव पुष्पं। पद्मा कथं तस्य पद्मपादौ सेवते, यस्य मनः गुणगानैः हरितम्? हे षड्बाहु, यदुपतेः गीतं किमर्थं अत्र गायसि, सः प्राचीनः अस्माकं गृहस्वामी। मित्रेषु विजयकथां गाय; तत्र तस्य स्त्रीणां दुःखं निवार्य, कामं पूर्णं कृतवान्। स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले वा, काः स्त्रियः अप्राप्याः, यस्य हास्यं भ्रूविलासः च मोहयति? वयं तस्य पादधूल्याः पूजकाः, दीनाः, दीनानां मध्ये अपि तस्य नाम श्रूयते। पादं तव शिरसः उतारय; तस्य मधुरवचनानि जानामि। त्वं तेन प्रेषितः, वाक्पटुता युक्तः, दूतः। सः स्वपत्नीपुत्रान् अत्र सृज्य, त्यक्तवान्; तस्मिन् विश्वासः कः? कपिश्रेष्ठं यथा व्याघ्राः अन्वधावत्, तथा सः कामविहीनाः, प्रेमविकलाः स्त्रियः व्रज्य, जिता अपि बली बलिः पक्षीव बन्धः। कृष्णसख्यं पर्याप्तम्; तस्य कर्मकथाः त्यक्तुं कठिनम्।” एवं व्रजवासिनां कृष्णस्मृतिः, उद्धवस्य आगमः, गोपीजनविलापः च, प्रेमविह्वलम् वातावरणम्, व्रजे अभवत्।