नन्दः स्मरन् पुनः पुनः चिन्तयामास—"कृष्णश्च रामश्च, देवश्रेष्ठौ, किञ्चित् देवकार्यं कर्तुमिह आगतौ इति मे मन्ये, यथा गर्गः पूर्वं उक्तवान्। कंसः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लाः च गजपतिः च, सर्वेऽपि तेन सिंहवत् सहजं विनाशिताः। स एकेन हस्तेन त्रयः महाबलिनः ताळवृक्षान् धनुष्मन्तः इव छित्त्वा, सप्तदिनानि गिरिं धारयामास। प्रलम्बः धेनुकः अरिष्टः त्रिणावर्तः बकः इति येऽपि, देवदानवविजयी दैत्या, तेनैव क्रीडया निहताः।" एवं भगवत्कर्माणि पुनः पुनः स्मरन्, नन्दः कृष्णे मनः समर्प्य, प्रेमवेगेन आविष्टः मौनं स्थित्वा, आकुलचित्तः बभूव। यशोदापि, पुत्रस्य लीलाकथाः शृण्वन्ती, नेत्राभ्यां अश्रुपूरितया, स्तन्यस्रावात् स्नेहेन सिक्तस्तनी बभूव। नन्दयशोदयोः कृष्णे परमप्रेम दृष्ट्वा, उद्वेगपरिपूर्णः, हर्षसमन्वितः उद्धवः नन्दं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"भवद्भ्यां नूनं सर्वदेहिनां श्रेयांसि प्राप्तानि, यतो भवद्भ्यां एवं नारायणः सर्वगुरुः चित्ते स्थापितः। रामश्च मुकुन्दश्च जगतः बीजयोनि, पुरुषः प्रकृतिः च। सर्वेषां विज्ञानवैभवयोः प्राचीनौ प्रभू, सर्वतो भिन्नौ। यः मृत्युकाले अपि क्षणमपि अशुद्धचित्तेन ध्यातः, स कर्मबन्धं शीघ्रं निहन्ति, स एव सूर्यवत् ब्रह्ममयः, परमगति प्रदायकः। स एव सर्वकारणं नारायणः, आत्मनां हितार्थं मानुषं रूपं गृहीत्वा, युष्माकं हृदि यथा स्थितः, तस्मात् अन्यत् किम् अधिकं पुण्यम् अस्ति? शीघ्रमेव अच्युतः सात्वतानां प्रभुः व्रजं आगत्य, पितरौ हर्षयिष्यति। कंसं रिपुं मल्लमण्डपे हत्वा, यत् युष्मान् प्रति प्रतिज्ञातवान्, तत् नूनम् अवश्यम् करिष्यति। अतः, महाभाग्यवन्तौ, शोकं मा कुरुतम्; कृष्णं समीपं द्रक्ष्यथः। स सर्वेषां हृदि, आकाशे दीप इव, स्थितः। स एव वस्तुतः न कस्यापि प्रियः, नाप्रियः; न श्रेष्ठः, न हीनः, न समः, न विषमः; सर्वेषां समो हि सः। तस्य न माता, न पिता, न भार्या, न पुत्रादयः; न स्वजनः, न परजनः, न शरीरं, न जन्म। न च अस्य लोके कर्म अस्ति, शुभाशुभमिश्रेषु; तथापि लीलया साधूनां रक्षार्थं प्रादुर्भवति। स गुणातीतः सन्, सत्त्वरजस्तमांसि गृहीत्वा, लीलया सृजति, पालयति, हन्ति, अजन्यः सन् अपि। यथा भ्रमरदर्शनात् किञ्चित् चलति इति प्रतीतिः भवति, तथा कर्तृत्वाभिमानेन मनसि आत्मा कर्ता इति स्मर्यते। स एव न केवलं भवद्भ्यां पुत्रः, भगवतः हरिः सर्वेषां पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, ईश्वरः च। यत् किंचिद् दृश्यते, शृणुते, भूतं, भविष्यत्, वर्तमानं, स्थावरं, जङ्गमं, महद्, अल्पं, तद् अक्शरवस्तुनः विना, किमपि वक्तव्यं नास्ति; स एव सर्वं, परमात्मा। एवं वदन्तः, रजनी अपि व्यतीयाय नन्दस्य, कृष्णसखस्य। ततः गोप्यः उत्थाय, दीपांश् निरीक्ष्य, कुलदेवताः पूजयित्वा, दधिमन्थनं प्रारब्धाः। ताः कङ्कणहाराभिः शोभमानाः, मन्थनरज्जुं आकर्षन्त्यः, कटिस्थनहारकुण्डलैः चलितैः, कपोलैः विकसद्भिः, मुखानि कुम्कुमेन भूषितानि। व्रजस्त्रियः तदा पद्मनाभस्य गीतानि गायन्त्यः, तेषां स्वरः नभः स्पृशन् इव, दधिमन्थनध्वनिना संयुक्तः, सर्वदिक्प्रत्यवायं व्यपनीय। सूर्ये उदिते, भगवति प्रकटे, व्रजवासिनः नन्दद्वारे कनकयुतरथं दृष्ट्वा पृच्छन्ति—'कस्यायं रथः?' इति। 'अक्रूरः किल आगतः, अथवा कश्चित् अन्यः कंसस्य कार्यसिद्ध्यर्थं, येन कृष्णः कमललोचनः मथुरां नीतः?' इति। 'किं सः अस्माकं प्रियतमे प्रियं कर्तुं प्रायश्चित्तं करिष्यति?' इति गोप्यः परस्परं जल्पन्त्यः, उद्धवः प्रातःकृत्यं कृत्वा, तत्र आगतः। कृष्णसखं दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तम् अपश्यन्—दीर्घबाहुम्, नवोत्पलनेत्रम्, पीतवाससम्, कमलमाल्यभूषितम्, विकसदुत्पलमुखम्, मणिकुण्डलशोभितम्। 'त्वां वयं जानिमः—यदुपतिसचिवः, स्वामिना प्रेषितः, पितरौ प्रियं कर्तुम् अत्र आगतः। अन्यथा व्रजे तस्य स्मरणे हेतुः न दृश्यते; स्वजनस्नेहः हि मुनिना अपि दुःस्प्रसह्यः।' 'अन्यैः सह सख्यं प्रयोजनार्थं भवति, यावत् प्रयोजनं तावत्; यथा नारीणां पुरुषैः, यथा मधुकरेण पुष्पैः। दरिद्रः वेश्या त्यजति; राजानं निरबलं प्रजाः; शिष्यः विद्याम् अधिगम्य आचार्यं; ऋत्विजः दक्षिणां प्राप्य यजमानं त्यजन्ति। पक्षिणः फलहीनं वृक्षं; अतिथयः भुक्त्वा गृहं; मृगाः दग्धवनं; रमणीयाः स्त्रियां भुक्त्वा त्यजन्ति।' एवं गोप्यः, येषां वाणी, तनु, मनः च गोविन्दे संलग्नम्, उद्धवस्य आगमे, संसारकथाः सर्वाः परित्यज्य, कृष्णलीलां गायन्त्यः, पुनः पुनः बाल्ययौवनक्रीडां स्मरन्त्यः, अश्रुपूर्णा, लज्जां विहाय रुदन्त्यः। तत्र एका गोपी, भ्रमरं दृष्ट्वा, कृष्णसन्देशेन एकत्वं स्मरन्ती, तं प्रियदूतमिव ज्ञात्वा, इदं वचनम् अब्रवीत्—"हे भ्रमर! कपटीसख! मा स्पृश पादौ प्रतिद्वन्द्वीस्याः। तस्याः स्तनगर्भकुसुमगर्भेण तव चञ्चूः रञ्जिता। स त्वं मधुपतेः प्रियं वह, यः तव स्वामी, यदूनां सभायाम् उपहासयोग्यः। एकदा अस्माकं अधरामृतं दत्त्वा, मोहयित्वा, सः अस्मान् त्यक्तवान्, यथा पुष्पं परित्यज्यते। पद्मा कथं तस्य पादपद्मयोः सेवा करोति, यस्य मनः स्तुतिभिः हृतम्? हे षट्पद! किमर्थं अत्र यदुपतेः गीतानि गायसि? सः अस्माकं गृहाणां प्राचीनः स्वामी। तस्य मित्रेषु विजयकाले गानं कुरु, येषां वक्षसि दुःखं शमयित्वा, तान् प्रियं दत्तवान्। स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले वा, काः स्त्रियः तस्मात् अप्राप्याः, यस्य हासवदनं, कूटभ्रू, मोहयन्ति? वयं तु, यस्य पादरजः पूजयामः, दीनाः स्मः; दरिद्रेषु अपि तस्य नाम श्रूयते।" एवं व्रजस्त्रियः कृष्णप्रेम्णा आकुलाः, उद्धवस्य आगमने स्वकथाभिः भगवत्प्रेम्णा जीवन्त्यः, स्वस्य प्रियतमस्य स्मरणेन हर्षशोकसमाकुलाः बभूवुः।