नन्दः स्मरन् तानि स्थानानि—नदीः, पर्वतान्, वनानि—यत्र मुकुन्दस्य पदस्पर्शैः शोभितानि, यत्र तं क्रीडन्तं दृष्टवन्तः स्म, तत्र मनः पुनः पुनः लीनम् अभवत्। सः चिन्तयति—कृष्णः रामः च, देवश्रेष्ठौ, गर्गस्य वचनानुसारं, देवकार्यायात्रागमनम् अत्र कृतवन्तौ। कंसः, यस्य बलं दशसहस्रगजसमं, मल्लाः, गजपतिः च—एते सर्वे तेन सिंहेन यथापशून् सहजं विनष्टाः। सः एकेन हस्तेन त्रीन् महान् तालवृक्षान्, धनुष्मत्तुल्यान्, विदारितवान्; सप्तदिनानि पर्वतं धृतवान्। प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, त्रिणावर्तः, बकः, अन्ये च—एते देवासुरविजयिनः दानवाः तत्र क्रीडायाम् एव तेन हताः। एवं पुनः पुनः स्मरन्, नन्दः, यस्य मनः कृष्णे समर्पितम्, तृष्णया आक्रान्तः, मौनम् आस्थितवान्, प्रेमावेशे निमग्नः। यशोदा पुत्रकृत्यानि शृण्वन्ती, तस्य नेत्रयोः अश्रुपूरितम्, स्तनयोः स्नेहसिक्तम् अभवत्। नन्दस्य यशोदायाः च कृष्णे परमप्रेम दृष्ट्वा, उद्धवः हर्षपूर्णः, नन्दं प्रति वचनम् उवाच। उद्धवः अवदत्—"यूवां सर्वजीवेषु सर्वाधिकं प्रशंसनीयौ, सम्मानदायिनौ, यतः युवयोः मनः नारायणे, सर्वशिक्षके, स्थिरम्। रामः च मुकुन्दः च—एतौ जगतः बीजयोः च योनि च, पुरुषः च आद्यप्रकृतिः च; सर्वेषु प्राणिषु ज्ञानैश्वर्ययोः प्राचीनाधिपती, अन्येभ्यः पृथक्। यः मृत्युकाले अपि मलिनमनसः क्षणमात्रम् मनः स्थापयति, सः शीघ्रं कर्मसमूहं नाशयति; सूर्यवत् ब्रह्मपूर्णः, सः उत्तममार्गं प्रापयति। सर्वकारणः नारायणः, सर्वजीवानां हिताय मानुषरूपम् धारयन्—युवयोः हृदयं तत्र यथा स्थिरम्, अतः किम् अन्यत् पुण्यं अस्ति? अच्युतः, सात्वताधिपः, शीघ्रं व्रजं आगमिष्यति, पितरौ आनन्दं दास्यति। कंसं, सात्वतानां शत्रुम्, रंगमध्ये हत्वा, यत् कृष्णः युवां प्रतिज्ञाय आगतः, तद् निश्चितम् पूर्णं करिष्यति। अतः दुःखं मा कुरुतम्, भाग्यवन्तौ; कृष्णं समीपस्थं द्रक्ष्यथः। सः सर्वप्राणिनां हृदये वर्तते, आकाशे दीपवत्। यस्य सत्यरूपे, न कश्चित् प्रियः, न कश्चित् अप्रियः; न श्रेष्ठः, न अधमः, न तुल्यः, न अतुल्यः; सः सर्वेषु समः। न तस्य माता, न पिता, न पत्नी, न पुत्रः, न अन्यः; न स्वः, न परः, न देहः, न जन्म। न तस्य कर्म, लोके मिश्रसाधु-असाधु-हेतुषु; तथापि, लीलायै, धर्मरक्षणाय, प्रकटितः। गुणातीतः अपि, सत्त्व-रजस्-तमः गुणान् धारयन्, तैः क्रीडन्, सृजति, पालयति, विनाशयति, अजः। यथा भ्रमरदृष्ट्या वस्तु भ्रमति, चञ्चलम् इव दृश्यते, तथा मनसि, कर्तृत्वबुद्ध्या, आत्मा कर्ता इति स्मर्यते। सः न केवलं युवयोः पुत्रः; हरिः सर्वस्य पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, अधिपः। यत् किंचिद् दृश्यते, शृणुते, अतीतम्, वर्तमानम्, भविष्यत्, स्थिरम्, चलम्, महत्, लघु च—अच्युतस्य तत्त्वात् अन्यत् न किंचिद् वाच्यं; सः एव सर्वम्, परमात्मा। एवं संवादे, रात्रिः नन्दस्य, कृष्णसखस्य, व्यतीता। गोप्यः, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताभिः पूजां कृत्वा, दधिमथनम् आरभन्त। ताः कंकणैः, हारैः शोभमानाः, रज्जुं आकाश्यमाणाः, कटिः, स्तनः, हारः, कुण्डलानि कम्पमानानि, कपोलः दीप्तः, मुखम् कुम्कुमेन शोभितम्। व्रजस्त्रियः, पद्मलोचनस्य गीतानि गायन्त्यः, तेषां स्वरः दिवम् स्पृशति इव; दधिमथनध्वनिसंयुक्तः, दिशः सर्वाः अशुभं निवारयति। सूर्ये उदिते, प्रभुः प्रकटिते, व्रजवासिनः नन्दगृहद्वारे सुवर्णरथम् अपश्यन्, 'कस्य रथः?' इति पृच्छन्ति। "अक्रूरः आगतः वा? अन्यः कश्चित् कंसस्य कार्यं साधयन्, येन कृष्णः, पद्मलोचनः, मथुरां नीतः?" "सः अस्माकं स्वामिनः सुखाय किम् प्रायश्चित्तम् करिष्यति?" इति गोप्यः उक्त्वा, उद्धवः, प्रातःकृत्यं कृत्वा, आगतः। कृष्णसखं उद्धवम् दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तं अपश्यन्—दीर्घबाहुम्, नवपद्मलोचनम्, पीतवस्त्रधारिणम्, पद्महारशोभितम्, मुखम् विकसितपद्मवत्, कुण्डलैः दीप्तम्। "त्वं यदुनाथस्य परिचारकः, तेन प्रेषितः, पितरौ प्रियं कर्तुं आगतः," इति ज्ञात्वा। "अन्यथा, व्रजे तस्य स्मरणस्य कारणं न दृश्यते; स्वजनस्नेहः कठिनम् परित्याजयितुम्, अपि योगिनः।" "अन्यैः मित्रता किमपि प्रयोजनाय, यावत् प्रयोजनम् अस्ति; यथा पुरुषैः स्त्रीभिः, यथा भ्रमरैः पुष्पैः।" "दरिद्रः वेश्यया त्यज्यते; निर्बलः राजा प्रजया; शिष्यः गुरुं ज्ञानलाभे; पुरोहितः दक्षिणा लब्ध्वा।" "पक्षिणः वृक्षं फले क्षीणे; अतिथिः गृहम् भोजनान्ते; मृगः दग्धवनं; रमणीयः स्त्रीं उपभोगे।" एवं, गोप्यः, येषां वचनं, देहः, मनः च गोविन्दे लीनम्, उद्धवस्य आगमनकाले, लोककार्याणि त्यक्तवन्त्यः। ताः तस्य प्रियकृत्यानि गायन्त्यः, पुनः पुनः बाल्ययौवनकृत्यानि स्मरन्त्यः, निर्लज्जम् अश्रुं मुमुचुः। एकगोपी, मधुमाक्षिकं दृष्ट्वा, कृष्णसंगमं चिन्तयन्ती, तं प्रियसंदेशवाहकं इति मन्यन्ती, इदं वदति—"हे मधुकृत्, कपटीसख, मा स्पृश कृष्णस्य प्रतिद्वन्द्वीं पादम्; तस्य हारः, स्तनपुष्परजसा लिप्तः, तव रोमाणि रञ्जयति। मधुनाथः तव प्रियस्त्रीणां कृपां वहतु; त्वं तस्य दूतः, यदुवंशसंसदि उपहास्यः।" "एकवारं अस्मभ्यं तस्य ओष्ठामृतं दत्त्वा, मोहयित्वा, सः अस्मान् पुष्पवत् त्यक्तवान्। पद्मा कथं तस्य पद्मपादौ सेवते, यस्य मनः स्तुतिभिः हरितम्?" "षड्बाहो, किमर्थं यदुनाथस्य गीतं अत्र गायसि, यः अस्माकं गृहस्य प्राचीनस्वामी? तस्य मित्रैः विजयकृत्यानि गाय; तेन तेषां स्तनपीडां शमितवान्, तेषां कामान् दत्तवान्।" इति, भगवतः लीला, गोपीभिः उद्धवस्य सन्निधौ, प्रेमपूर्वकं स्मृताः, गीताः, अश्रुभिः सिक्ताः।