नन्दगोपः स्नेहवशाद् पुनः पुनः चिन्तयन्—किम् एकदा अपि गोविन्दः स्वजनान् द्रष्टुम् आगमिष्यति? यदि सः आगच्छेत्, तदा वयं तस्य सुमुखस्य, सुन्दरनासिकस्य, मृदुस्मितलोचनस्य मुखारविन्दं पुनः पश्येम—इति मनसि निधाय, कृष्णस्य अनुग्रहम् अनुस्मरन् स्थितवान्। सः कृष्णः, महात्मा, वनदाहेभ्यः, वातवृष्टिभ्यः, मत्तमहिषसर्पादिभ्यः, दुरतिक्रम्येभ्यः, मृत्योर् अपि, अस्मान् सर्वतः रक्षां कृतवान्। तस्य वीर्यकथाः, विलासहासविलोकनानि, मधुरभाषणानि स्मरन्तः, हे प्रिये, अस्माकं सर्वाः क्रियाः शिथिलाः भवन्ति। यत्र यत्र मुकुन्दस्य पादचिह्नैः शोभिताः नद्यः, गिरयः, वनानि, तत्र तत्र अस्माकं चेतांसि आविशन्ति, यत्र वयं तं क्रीडन्तम् अपश्याम। अहं मन्ये—गर्गाचार्येण यथा उक्तं, तथा कृष्णरामौ, देवश्रेष्ठौ, कस्यचित् महतः देवकार्यस्य निमित्तम् अत्र आगतौ। कंसः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लाः, द्विपपतिरेव च—सर्वान् सः सिंहवत् सहजं विनाशयामास। एकेनैव पाणिना त्रिण् बलवतः तालवृक्षान् धनुष्मत् इव भङ्क्त्वा, सप्तदिनानि गिरिं धारयामास। प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, त्रिणावर्तः, बकः, इतराश्च—स्वलीलया देवदानवविजयिनः तान् सर्वान् निहन्ति स्म। एवं स्नेहविह्वलः नन्दः कृष्णे मनः समर्प्य, पुनः पुनः स्मरन्, प्रेमवेगेन संतप्तः, तूष्णीं निषसाद। यशोदा च, पुत्रस्य लीलाकथाः शृण्वती, स्नेहविह्वला, अश्रुपूर्णलोचना, स्नेहसिक्तस्तनयुग्मा अभवत्। तयोः परमं कृष्णस्नेहम् आलोक्य, हर्षपूर्णः उद्धवः नन्दं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"भवद्भ्याम् एव सर्वदेहिनां मध्ये श्रेयस्करतमं जीवनं, यतः भवद्भ्यां नारायण एव, सर्वगुरुः, चेतसि स्थितः। रामः च मुकुन्दः च, जगतः बीजयोनि, पुरुषः प्रकृतिश्च—सर्वेषां विज्ञानविभूतिप्राचीनौ, सर्वतो व्यतिरेकिनौ। मृत्युकाले अपि, यदि कश्चित् तस्मिन् अपवित्रमना अपि क्षणमात्रं चित्तं निवेशयेत्, सः तेजस्वी ब्रह्ममयः तं कर्मपाशं शीघ्रं नाशयन्, परमगत्यै नयति। स एव नारायणः, सर्वकारणम्, जीवहिताय मानुषरूपेण अवतीर्णः—यस्यां तिष्ठन्ति भवद्भ्यां, हे महात्मनौ, ततः अन्यत् किम् अधिकं पुण्यम् अस्ति? शीघ्रमेव अच्युतः, सात्वतानां प्रभुः, व्रजं आगत्य, पितरौ प्रमोदयिष्यति। कंसं, सर्वसात्वतानां शत्रुम्, रंगमध्ये हत्वा, यत् यत् कृष्णः भवद्भ्यां प्रतिज्ञातवान्, तत् सर्वं नूनं सम्पादयिष्यति। अतः, हे भाग्यवन्तौ, शोकं मा कुरुतं; शीघ्रं कृष्णं समीपस्थं द्रक्ष्यथः। सः सर्वेषां हृदये, आकाशे दीपवत्, स्थितः। सः वस्तुतः न प्रियः, न अप्रियः; नोत्तमः, न अधमः, न समः, न विषमः—सर्वेषां समो हि सः। न तस्य माता, न पिता, न भार्या, न पुत्रादयः; न स्वजनः, न परजनः, न देहो, न जन्म। नापि अस्मिन् लोके शुभाशुभमूलानि कर्माणि तस्य; तथापि, लीलया, साधुपरित्राणाय अवतीर्यते। गुणातीतः सन्, सत्त्वरजस्तमांसि स्वीकृत्य, तैः क्रीडन्, अजः सन्, सृष्टिस्थितिलयान् करोति। यथा भ्रमरदृष्ट्या वस्तु भ्रममिव विक्षिप्तम् अनुभूयते, तथा कर्तृत्वाभिमानेन आत्मा कर्तैव स्मर्यते। सः हि केवलं भवद्भ्यां पुत्रः न, भगवतः हरिः सर्वेषां पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, ईश्वरः च। यद् यद् दृश्यते, शृणुते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यत्, स्थावरं, जङ्गमं, महद् वा लघु, तद् अक्षरात् परं वस्तुतः नास्ति; स एव सर्वं, परमात्मा। एवं संभाषमाणयोः रात्रिः अपि व्यतीयाय नन्दस्य, कृष्णसखस्य। ततः प्रभाते, व्रजयोषितः उत्थाय, दीपांश्च निरीक्ष्य, गृहदैवतं पूजयित्वा, दधिमन्थनाय प्रवव्रुः। ताः कङ्कणमाल्यशोभिताः, रज्जुकर्षणेन कटीस्तनहारकुण्डलविलसन्मणिभिः, रक्तकुङ्कुमरुचिरमुख्यः, कपोलप्रभाभिः, दीप्यमानाः। व्रजस्त्रियः पद्मनयनस्य गीतानि गायन्त्यः, तासां स्वरः सुरलोकम् इव स्पृशन्, दधिमन्थनरवसमन्वितः, सर्वदिक्प्रतिघातं निवारयामास। सूर्योदयसमये भगवतः आविर्भावात्, व्रजवासिनः नन्दगृहद्वारे कनकवर्णरथम् अपश्यन्। तदा ते पप्रच्छुः—"कस्यायम् रथः?" इति। "किम् अक्रूरः आगतः, उतान्यः कश्चित्, यः कंसस्य कार्यसिद्धये, येन पद्मनाभः कृष्णः मथुरां नीतः?" इति। "किं सः अस्माकं स्वामिनः प्रीत्यर्थं किं प्रायश्चित्तं करिष्यति?" इत्यादि व्रजस्त्रियो वदन्त्यः, उद्धवः प्रातःकृत्यं समाप्त्य, तत्र आगतः। कृष्णसखम् उद्धवम् आगतम्, व्रजयोषितः ददृशुः—दीर्घबाहुम्, नवपद्मलोचनम्, पीतवाससम्, पद्ममाल्यभूषितम्, विकसत्पद्ममुखम्, दीप्यमानकुण्डलम्। "त्वां वयं यदुपतेः परिचारकम् एव विद्मः, स्वामिना प्रेषितः, मातापित्रोः प्रियकारणाय आगतः। अन्यथा, व्रजे तस्यास्माभिः स्मरणस्य कारणम् अन्यत् न चिन्तयामः; स्वजनस्नेहः मुनिना अपि दुष्प्रत्याहः। अन्यैः सह सख्यं किमपि प्रयोजनार्थम् एव, यावत् प्रयोजनं तावत् सख्यम्; यथा नराणां स्त्रीषु, भ्रमराणां पुष्पेषु च। दरिद्रं वेश्याः त्यजन्ति; प्रजाः शक्तिहीनं नृपं परित्यजन्ति; शिष्याः विद्यालाभात् आचार्यं त्यजन्ति; ऋत्विजः दक्षिणालाभात् यजमानम्। पक्षिणः फलहीनं वृक्षं त्यजन्ति; अतिथयः भोजनानन्तरं गृहं त्यजन्ति; मृगाः दग्धवनं त्यजन्ति; रमणीयाः स्त्रियां रम्यत्वात् परित्यजन्ति।" एवं गोविन्दे वचः-तनु-मनसि निमग्नाः गोप्यः, उद्धवस्य आगमनेन लौकिकव्यवहारं परित्यक्तवन्त्यः। ताः तु तस्य बाल्य-यौवनलीलाः पुनः पुनः स्मरन्त्यः, प्रेमविह्वलाः, निर्लज्जाः रुदन्त्यः, गीतानि अपि गायन्त्यः। तासां काचित् गोपी, मधुकरीं दृष्ट्वा, कृष्णसंयोगम् अनुदध्यौ, तां प्रियदूतिका इव मत्वा, तस्यै एवं वाक्यम् अब्रवीत्...