नन्दः तदा स्नेहविह्वलो गभीरया चिन्तया सह पत्न्या यशोदया स्वपुत्रं कृष्णं सम्स्मरन् आह—किं सः कृष्णः अद्यापि अस्मान् स्मरति वा? किं सः जननीं, सुहृदः, गोपालान्, ग्रामं, स्वजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिं च, आत्मनः प्रियस्थानि तानि च स्मरति? कच्चित् सः गोविन्दः स्वजनान् द्रष्टुम् एकदा अपि प्रतिनिवर्तते? तदा वयं तस्य मुखं पश्येम, सुशोभनं नासिकया, सुन्दरस्मितलोचनयुतं तद्वदनं च। कृष्णेन हि वयं वनदावानलात्, वातवृष्टिभ्यः, उन्मत्तमहिषसर्पादिभ्यः, अतिक्रान्तदुष्करात् मृत्युश्च, सर्वतः रक्षिताः—सः हि महात्मा। यस्य वीर्यकृत्यानि विलासवलोकनस्मितभाषणानि च स्मरामः, तदा खलु सर्वेऽपि कर्मसु मन्दतां गच्छामः। यत्र यत्र मुकुन्दपदप्रेक्षिता नदीगिरिवनादयः, तत्र तत्र अस्माकं मनः सदा तस्य क्रीडास्मृत्या लीनम्। मन्ये, गार्गेण यथा उक्तं, तथा कृष्णरामौ देवर्षिभ्यः किमपि महदर्थं समागतौ। कंसः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लाः, गजपतिश्च—एतान् सर्वान् सः सिंह इव मृगान् सहजं विनाशितवान्। त्रयः महातालवृक्षाः धनुष्प्रख्यबलिनः एकेन हस्तेन भग्नाः, सप्तदिनानि गिरिं च धृतवान्। प्रलम्ब, धेनुक, अरिष्ट, त्रिणावर्त, बक, अन्ये च, ये देवादिदैत्यजयिनः, तान् अपि सः क्रीडया विनाशितवान्। एवं पुनः पुनः कृष्णस्मरणेन नन्दः कृष्णपरायणः प्रेमावेगेन तुष्णीं बभूव। यशोदा अपि, पुत्रकृत्यश्रवणसमये, अश्रुपूर्णलोचना, वात्सल्यस्नेहसिक्तस्तन्या बभूव। एवं नन्दयशोदयोः परमप्रेमं दृष्ट्वा, उद्धवः हर्षपूरितहृदयः तं नन्दं प्रत्युवाच— "नन्दयशोदौ! युवां सर्वभूतगणेषु श्रेष्ठतमौ, यतः युष्माकं मनः नित्यं नारायणगुरौ स्थितम्। राममुकुन्दौ हि जगतः कारणं बीजयोनि रूपेण—पुरुषः प्रकृतिश्च। सर्वेषां ज्ञानैश्वर्ययोः प्राचीनाधिपती, अन्यतोऽन्यौ। यः मृत्युकाले अपि क्षणमलिनचित्तस्य स्मरणमात्रेण, शीघ्रं कर्मशयम् निहन्ति, सः ब्रह्ममयो, सूर्यसङ्काशः, परमपथप्रदः। यस्मिन् नारायणे, सर्वकारणे, सर्वात्मनः कृते मानुषत्वं प्राप्ते, युष्माकं हृदयम् अतीव लग्नम्—किं वः पुण्यतरं स्यात्? अल्पेन कालेन अच्युतः सात्वतपतिः व्रजं आगत्य, पितरौ प्रमोदयिष्यति। कंसं सात्वतानां शत्रुं, रंगमध्यगं हत्वा, यत् युष्मान् प्रति प्रतिज्ञातवान्, तत् नूनं सम्पालयिष्यति। मा शुचः, महाभागौ, समीपे कृष्णं द्रक्ष्यथः; सः सर्वभूतहृदयस्थः, आकाशे दीप इव। यस्य वस्तुनः न कोऽपि प्रियः, नाप्रियः, न श्रेष्ठः, न हीनः, न तुल्यः, न अतुल्यः—सर्वेषु समः। नास्य माता, न पिता, न भार्या, न पुत्रादयः, न स्वजनः, न परः, न शरीरं, न जन्म। न चास्य किञ्चिदस्य कर्म लोके, सत्कुतस्कलमूलकेषु; तथापि लीलया साधूनां रक्षार्थं अवतीर्यते। गुणातीतः सन्, सत्त्वरजस्तमांसि गृह्णन्, तैः क्रीडन्, सृष्टिस्थितिलयान् करोति, अजन्यपि। यथा भृङ्गदर्शनात् किञ्चित् भ्रमति चालयति च, एवं कर्तृत्वाभिमानेन मनसि स्वात्मा कर्ता इव स्मर्यते। सः न केवलं युष्माकं पुत्रः, भगवतः हरिः सर्वस्य पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, अधिपः च। यत् किञ्चिद् दृश्यते, श्रूयते, भूतं, भविष्यद्वर्तमाने, स्थावरजङ्गमं, महदल्पं वा—अक्षरस्य तत्त्वं विना, किञ्चिदपि नास्ति; स एव सर्वं, परात्मा। एवं कथयन्तः, रात्रिः नन्दस्य कृष्णसखस्य व्यतीयाय। ततः गोप्यः उत्तस्थुः, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताः पूजयित्वा, दधिमन्थनं प्रारब्धवन्त्यः। ताः कङ्कणमालाभिः शोभमानाः, रज्ज्वाकर्षणसमये कटिस्थनमणिकुण्डलचलनैः, रक्तकुङ्कुमरञ्जितमुखपङ्कजैः, कपोलैः च शोभिताः। व्रजस्त्रियोऽपि तदा पद्मनयनस्य गीतानि गायन्त्यः, तद्गीतनिनादेन दधिमन्थनशब्दसमन्वितेन, दिशः सर्वाः अमङ्गलानि व्यपोहन्ति। प्रभाते सूर्ये उदिते, भगवति च प्रकटे, व्रजवासिनः नन्दद्वारि कनकविमानं दृष्ट्वा, 'कस्यायं रथः?' इति पप्रच्छुः। 'अक्रूरः आगतः किम्, वा अन्यः कश्चित्, येन कंसस्य कार्यम् पूर्णम्, येन कृष्णः पद्मनयनः मथुरां नीतः?' इत्यादि। 'किं सः अस्माकं स्वामिनः प्रियार्थं किमपि प्रायश्चित्तं करिष्यति?' इत्येवमुक्तासु तासु, उद्धवः स्नानादिकं कृत्वा, आगतः। कृष्णस्य सखायं दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तम् अपश्यन्—दीर्घबाहुम्, नवपद्मलोचनं, पीताम्बरधरं, पद्ममालाविभूषितम्, विकसितपद्मवदनं, शोभनकुण्डलयुतम्। 'यदुपतेः सेवकं त्वां विद्मः, स्वामिना प्रेषितः, पितरौ प्रियं कर्तुमिह आगतः। अन्यथा व्रजस्मरणस्य कारणं न पश्यामः; बन्धुस्नेहः मुनयेऽपि दुष्प्रसह्यः। अन्यैः सह मैत्री, यावत् प्रयोजनं, तावत् एव; यथा पुरुषस्य स्त्रीषु, यथा भृङ्गस्य पुष्पेषु।' 'निर्धनं वेश्याः परित्यजन्ति, प्रजाः शक्तिहीनं राजानं, शिष्याः ज्ञात्वा गुरोः, ऋत्विजः दक्षिणां लब्ध्वा; पक्षिणः फलहीनं वृक्षं, अतिथयः भुक्त्वा गृहम्, मृगाः दग्धवनं, रमणीयं स्त्रियम् उपभुक्त्य परित्यजन्ति।' इत्येवं, गोप्यः, येषां वाणी, कायः, मनश्च गोविन्दे लीनम्, उद्धवस्य आगमने सर्वसामान्यव्यवहारं परित्यज्य, तस्य बाल्यक्रीडायौवनलीलास्मरणेन, प्रेम्णा अश्रुपातं च कृत्वा, मुक्तमनस्काः तस्य प्रियकृत्यानि गायन्त्यः, पुनः पुनः रुरुदुः। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे षट्चत्वारिंशोऽध्याये वर्णितं कथा समाप्यते।