नारदः उवाच—अहं भूमिम् उत्तमां मन्यमानः सर्वां विचरन् पुष्करं प्रयागं काशीम् अपि च गोदावरीं च दृष्टवान्। हरिक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं श्रीरङ्गं सेतुबन्धं चान्यांश्च पुण्यक्षेत्राणि परिभ्रमन् अहम् अद्यापि परमं सुखं नालभे, यतो हि भूमिः कलिना, अधर्मबन्धुना, पीडिता वर्तते। सत्यं तपः शौचं दया च दानं न विद्यन्ते; दुर्भगाः जनाः केवलं उदरपूरणाय जीवन्ति, मिथ्यावादिनः च। जनाः मन्दबुद्धयः, अल्पधियः, अशुभभागिनः, क्लिष्टाश्च; सत्पुरुषाः दुर्लभाः, कपटाचरणरताः, यतयः अपि गृहस्थधर्मे प्रवृत्ताः। युवत्यः गृहे स्वराज्यं कुर्वन्ति, श्वशुर्याः मन्त्रदायिनः भवन्ति, कन्याः लोभात् विक्रीयन्ते, दम्पत्योः कलहः जायते। आश्रमाः म्लेच्छैः बाधिताः, पुण्यनद्यः अपि तद्वत्, दुष्टैः देवालयाः बहवः विनाशिताः। न योगी, न सिद्धः, न विद्वान्, न सदाचारः; कलिकल्पावग्निना सर्वाः साधनाः दग्धाः। ग्रामाः चौरैः पीड्यन्ते, द्विजातयः शिवत्रिशूलेन ताडिताः, स्त्रियः विकीर्णकेशाः कलौ कामिन्यः जाताः। एवं कलिदोषान् निरीक्ष्य अहं भूमिम् अन्विच्छन् यमुनातटं समुपेत्य तत्र भगवत्क्रीडास्थलं दृष्टवान्। तत्र अहम् अद्भुतं ददर्श—शृणुत भोः महर्षयः। एका युवती उपविष्टा, क्लान्ता, दुःखिता, चिन्तायुक्ता। तस्या सह दुःखेन शयानौ द्वौ वृद्धौ, मन्दश्वासिनौ, चेतनाशून्यौ; सा तौ सेवमाना, बोधयितुम् इच्छन्ती, पुरतः रोदनं चकार। सा सर्वतोदिशं पालयन्ती रक्षकम् अन्वेषयन्ती, स्वस्याः रूपं शतशः स्त्रीभिः पवन्यमानम्, ताः पुनः पुनः तां जागरयितुम् प्रयत्नं कुर्वन्ति। एतत् अहं दूरतः निरीक्ष्य जिज्ञासया उपसृत्य तिष्ठामि। तां दृष्ट्वा सा युवती उत्कण्ठिता, उत्थाय माम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"भोः भगवन्, कृपया क्षणं तिष्ठतु, मम चिन्तां नाशयतु; तव दर्शनमात्रेण एव पापानि विनश्यन्ति। तव वचोभिः दुःखक्षयो भविष्यति; महाभाग्येन तव साक्षात्कारः लभ्यते।" अहं तां पृच्छामि—"काऽसि त्वम्? काविमौ द्वौ? काः एता नीलोत्पललोचनाः स्त्रियः? सर्वमेतद् विस्तरेण वद, हे देवी, कस्य दुःखस्य कारणम्?" सैव युवती उवाच—"अहं भक्तिरिति प्रसिद्धा, एते मम पुत्रौ—ज्ञानः वैराग्यश्च—कालपरिणामेन जराजर्जरितौ। एता गङ्गाद्या मम सेवायै स्मृत्वा समागताः; देवैः अपि सेविता अहं न तु कल्याणम् अलभे।" "श्रृणु तपोधन, मम चरितम्; यद्यपि प्रसिद्धम्, शृण्वन् सुखमवाप्स्यसि। द्राविडदेशे जाताऽस्मि, कर्णाटके वृद्धिं प्राप्तवती, महाराष्ट्रगुर्जरेषु कतिपयस्थलेषु जरां प्राप्तवती। तत्र कलिदोषेण पाखण्डिभिः पीडिता, दीना जाताऽस्मि पुत्राभ्यां सह। दीर्घकालं तथैव स्थित्वा वृन्दावनं प्राप्तवती, तत्र पुनः यौवनेन शोभिता कन्येव अभवम्।" "किंतु अत्र मम पुत्रौ श्रान्तौ शयानौ; अहं अन्यत्र गन्तुम् इच्छामि। पुत्रौ जराजर्जरितौ, अहं युवा, किमर्थम् एषां जरा? अस्माकं सदा सहवासः, तर्हि एषः विपर्ययः कथम्? मातुः जरा, पुत्रयोः यौवनं स्वाभाविकम्, न तु विपरीतम्। अतः अहं दुःखिता, विस्मयग्रस्ता; योगनिधे, ब्रूहि, किमत्र कारणम्?" नारदः उवाच—"ज्ञानदृष्ट्या अहम् एतत् आत्मनि पश्यामि, त्वं दुःखं मा कृथाः; हरीः शुभं करिष्यति।" इति तस्याः वचनस्यार्थं साक्षात् बोधयन् महर्षिः पुनरुवाच—"शृणु वत्से, योगः च कलिः च सदाचारं योगमार्गं तपश्च नष्टवन्तौ। जनाः अघासुरवत् कपटाचारिणः, पापकर्मणः; धर्मिष्ठाः क्लिश्यन्ते, अधर्मिणः प्रमोदन्ते; धैर्ययुक्तः पण्डितः एव स्थिरः।" "एतान् चाण्डालान् दृष्ट्वा, भूमिः भारवाहिनी जाता; वर्षे वर्षे शुभलक्षणं न दृश्यते। अद्य त्वं पुत्राभ्यां सहितां न कश्चिद् पश्यति, मोहबद्धैः उपेक्षिता, जरया पीडिता। वृन्दावनसंयोगेन पुनः यौवनं प्राप्तवती; धन्यं वृन्दावनं, यत्र भक्तिः अपि नृत्यति। अत्र, प्रतिग्राहकाभावात्, एतयोः जरापि न वियच्छति; स्वल्पेन आत्मतुष्ट्या विश्रान्तिम् अनुभवन्ति।" भक्तिरुवाच—"कथं कलिः अशुद्धः परीक्षितेन स्थापिता? कलिसंभवे धर्मसारः कुत्र गतः? भगवताऽपि करुणया कथं अधर्मः दृश्यते? मम एष संदेहः वचोभिः निवारय, सुखं लप्स्ये।" नारदः उवाच—"यत् त्वया पृष्टम्, तन्निबोध वत्से; सर्वं कथयिष्यामि, त्वं संशयं त्यज। यदा मुकुन्दः स्वधाम गतो, तदा कलिः आगतः, सर्वधर्ममार्गान् अवरुध्य। विजयं यान्तं राजानं दृष्ट्वा कलिः शरणम् आगतः; न तं हन्यां, मधुहर्ता इव भ्रमरम्।" एवं नारदेन स्वानुभूतं कलिकालदोषदर्शनं, भक्त्याः दुःखकारणं च, भगवद्भक्तेः पुनरुत्थानं च सान्द्रया करुणया, महर्षयः समुपवर्णितम्।