नन्दः, उद्धवस्य श्रमं निवृत्तं दृष्ट्वा, तमुत्तमेन भोजनप्रकारेण तर्पयित्वा, सुखासीनं मृदुपर्यङ्के समुपवेश्य, पादसंवाहनादिभिः सान्त्वनपूर्वकं कुशलं पप्रच्छ। स स्नेहपूर्वकं पृष्टवान्—“भाग्यवन्तः स्मः यः सः शूरतनयः सखाः अस्माकं कुशलं वा? सः स्वजनैः पुत्रैः च परिवृतः, क्लेशरहितः, मित्रधर्मे स्थितः अस्ति वा?” ततः सः हर्षेणोक्तवान्—“सौभग्येन, सदा साधून् द्वेष्टि यः पापात्मा कंसः, सः स्वदुष्कृतैः सह अनुयायिभिः निहतः। किं कृष्णः अद्यापि स्मरति वा अस्मान्, जननीं तं सखायः, गोपालान्, ग्रामं, प्रियजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिं च? कदा वा गोविन्दः स्वजनान् द्रष्टुं पुनः आगमिष्यति? तदा वयं तस्य तन्मुखं, सुस्निग्धनासिकं, सुहास्यनेत्रयुग्मं च पश्येम।” “वनदाहात्, वातवृष्टिभ्यः, मत्तैः ऋषभैः, सर्पैः च, दुःसाध्येभ्यः संकटेभ्यः, मृत्योरपि, अस्मान् कृष्णः महात्मा रक्षितवान्। तस्य वीर्यकृत्यानि, विलासदृष्टयः, हास्यं वचनानि च स्मरयन्तः, सर्वेषां कर्मणां मन्दता जायते। अस्माकं चित्तानि तत्रैव सन्निहितानि भवन्ति, यत्र यत्र मुकुन्दपदाङ्किताः नद्यः, गिरयः, वनानि च दृश्यन्ते, यत्र वयं तम् अवलोकयाम।” “मम अभिप्रायः—कृष्णरामौ देवश्रेष्ठौ, किञ्चिद् दैवकार्यायैव अत्र आगतौ, यथा गर्गः उक्तवान्। कंसः, दशसहस्रगजबलः, मल्लाः, द्विपपतिः च—एते सर्वे तेन सिंहवत् सुलभेन विनाशिताः। एकेन हस्तेन त्रयः तालव्याः धनुष्मत्समाः भग्नाः, सप्तदिनानि गिरिमपि धारितवान्। प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, त्रिणावर्तः, बकः, अन्ये च, देवदानवविजयिनः, बालक्रीडायां तेन निहताः।” एवं पुनः पुनः कृष्णस्मरणेन, नन्दः कृष्णपरायणः, प्रेमवेगेन संतप्तः, तुष्णीं बभूव। यशोदा अपि, पुत्रकृत्यानि शृण्वन्ती, अश्रुपूर्णलोचना, स्नेहस्रवणस्तन्या बभूव। एवं परमप्रेम्णा नन्दयशोदयोः उद्धवः सन्तुष्टः, हर्षपूर्णः, नन्दं प्राह—“नूनं यूयं सर्वदेहिनां वन्द्यतमौ, यतः एवमात्मनः नारायण उपाध्यायेषु मनः स्थितम्। रामो मुकुन्दश्च जगतः बीजयोनि—पुरुषः प्रकृतिश्च—सर्वेषां विज्ञानवैभवयोः प्राचीनौ प्रभू, सर्वातिरिक्तौ। यः मृत्युक्षणे अपि, क्षणमपि मलिनचित्तेन, यः स्मर्यते, सः शीघ्रं कर्मसंभारं नाशयति, सूर्यसमो ब्रह्ममयो, परमगत्यै नयति।” “यस्य कारणाय सर्वं, सः नारायणः, आत्मनां हिताय मानुषरूपं गृहीत्वा, युष्माकं हृदि यः स्थितः, तस्मिन्नेव हृदयार्पणं कृतम्, तस्मात् अन्यत् पुण्यं नास्ति। शीघ्रं ह्यच्युतः सात्वतानां पतिः व्रजं आगमिष्यति, पितरौ प्रमोदयिष्यति। कंसं सङ्ग्राममध्ये हत्वा, यत् युष्मभ्यं प्रतिज्ञातवान्, तद् अवश्यं साधयिष्यति। अतः दुःखं मा कृथाः, कृष्णं समीपस्थं द्रक्ष्यथ, सः सर्वभूतहृदयस्थितः, आकाशदीपवत् विराजते।” “यस्य वस्तुतः न कोऽपि प्रियः, न द्वेष्यः, न श्रेष्ठः, न हीनः, न तुल्यः, न अतुल्यः, सः सर्वेषु समः। तस्य न माता, न पिता, न भार्या, न पुत्रादयः, न स्वजनः, न परजनः, न शरीरं, न जन्म च। नापि कर्म, मिश्रकर्मणां मध्ये, तस्य लोके, तथापि लीला हेतोः, साधूनां रक्षायै, सः आविर्भवति। गुणातीतः सन्, सत्त्वरजस्तमांसि स्वीकृत्य, तैः क्रीडन्, सृष्टिस्थितिलयान् करोति, अजः सन् अपि।” “यथा भ्रमरदृष्ट्या वस्तु परिभ्रमति इव दृश्यते, तथा कर्तृत्वाभिमानेन आत्मा कर्ता इति स्मर्यते। सः न केवलं भवतः पुत्रः, भगवतः हरिः सर्वस्य पुत्रः, आत्मा, पिता, माता च, ईश्वरः एव। यद् यद् दृश्यते, श्रूयते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यद्वा, चलं, अचलम्, महद्वा लघु वा—अविनाशिनः तत्त्वात् अन्यत् किंचिदपि वक्तुं न योग्यं; स एव सर्वं, परमात्मा।” एवं समालपन्तः नन्दः कृष्णसखः रजनिं व्यतीतवान्। ततः प्रातराशे व्रजस्त्रियः उत्थाय, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताः पूजयित्वा, दधिमन्थनं प्रारब्धाः। ताः कङ्कणहारभूषिताः, रज्जुषु आकृष्यन्त्यः, स्फुरद्भुजाङ्गकुचकण्ठकुण्डलाः, प्रभासम्पन्नगण्डाः, रक्तकुङ्कुमविलिप्तमुख्यः बभुः। व्रजस्त्रियः पद्मनयनस्य गीतानि गायन्त्यः, तेषां स्वराः नभः स्पृशन्ति इव; दधिमन्थनध्वनिसंयुक्तः, सर्वदिक्प्रत्यवायं व्यपोहन्ति। सूर्ये उदिते, प्रभौ प्रकटे, व्रजवासिनः नन्दद्वारे कनकमयं रथं दृष्ट्वा पप्रच्छुः—‘कस्यायं रथः?’ ‘अक्रूरः आगतः किल, उतान्यः कश्चित्, यस्य कृते कंसकार्यं सिध्यते, येन पद्मनयनः कृष्णः मथुरां नीतः?’ ‘किं सः अस्माकं स्वामिप्रीत्यै प्रायश्चित्तं करिष्यति?’ इति वदन्त्यः, उद्धवः प्रातःकृत्यं कृत्वा तत्र आगतः। कृष्णसखं दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तमालोकयन्—दीर्घबाहुम्, नवपद्मलोचनम्, पीतवाससम्, पद्ममाल्यभूषितम्, विकसद्भानुमुखम्, मणिकुण्डलदीप्तम्। ताः ऊचुः—“त्वां यदुपतिसचिवं विद्मः, स्वामिना प्रेषितं, पितरौ प्रियं कर्तुं समागतः। अन्यथा व्रजे तस्य समरणस्य कारणं न पश्यामः; स्वजनस्नेहः मुनिप्यः अपि दुर्लभः परित्यक्तुम्।” “अन्यैः सख्यं किञ्चित्कारणायैव, यावत् प्रयोजनं तावत्; यथा नारीभिः नरैः, भ्रमरैः पुष्पैः च। दरिद्राः वेश्याभिः परित्यज्यन्ते; प्रजाः शक्तिहीनं राजानं त्यजन्ति; शिष्याः विद्यासिद्धौ गुरुम्; ऋत्विजः दक्षिणाप्राप्तौ त्यजन्ति।” एवं व्रजवासिनां हृदयेषु कृष्णस्मृतिप्रवाहे प्रवहद्भिः, उद्धवस्य आगमनं, नन्दयशोदयोः प्रेम, व्रजस्त्रीणां गीतध्वनि, सर्वं व्रजं कृष्णमयीमिव अकरोत्।