सर्वतः पुष्पैः स्फुटितैः काननैः शोभितं तद्व्रजं, पक्षिसंघैः गीतनिनादितं, हंसबकसारसयुतैः सरोवरैः पद्मशोभितैः च समन्तात् विराजमानं बभौ। तत्रागतः सन् नन्दः श्रीकृष्णस्य प्रियतममित्रं उद्धवम् आलिङ्ग्य, वासुदेवस्नेहेनैव तं सस्नेहम् अर्चयामास। उत्तमान्नेन तं तर्पयित्वा, स्निग्धशय्यायां सम्यक् उपवेश्य, उद्धवस्य श्रमं विनिर्दाय, नन्दः पादसंवाहनादिभिः सेवाभिः च तस्य कुशलं पप्रच्छ। सः तं पप्रच्छ—“भद्रं ते, सखे! कच्चित् सः शूरतनयः कुशलः? कच्चित् सः स्वजनैः पुत्रैः च परिवृतः, क्लेशरहितः, सख्ये च दृढः अस्ति?”—इति। “सौभग्येन, पापः कंसः, येन सततं साधु-यदून् द्वेष्यः, सः स्वपापेनैव स्वसैन्यसहितः निहतः। कच्चित् कृष्णः स्मरति नः—स्वमातरं, सखीन्, गोपालान्, ग्रामं, स्वजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिं च? कच्चित् सः गोविन्दः स्वजनदर्शनाय कदापि अपि पुनः आगमिष्यति? तदा वयं तस्य तन्मुखं, सुस्निग्धनासं, सुहास्यलोचनं च पश्येम। वनदावानल-वातवृष्टि-मत्तमहिष-भुजग-मृत्युप्रभृतिभ्यः महाभयात् अपि, अस्मान् कृष्ण एव महात्मा त्रातवान्। यस्य वीर्यक्रीडां, विलासवलोकनं, हास्य-भाषणं च स्मरामः, तदा सर्वेऽपि अस्माकं कार्याणि मन्दीकृतानि भवन्ति। येषु स्थलेषु—नदीषु, गिरिषु, काननेषु—यत्र वयं मुकुन्दस्य पादच्छायां दृष्टवन्तः, तेषु एव अस्माकं चेतांसि लीना भवन्ति।” नन्दः पुनः उवाच—“कृष्णरामौ देवश्रेष्ठौ, यथोक्तं गर्गेण, किञ्चिद् देवकार्यार्थं अत्र आगतौ। कंसः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लान् द्विपपतिं च, सिंह इव मृगान्, सहजं विनाशितवान्। एकेन हस्तेन त्रयो बलवंतः तालवृक्षाः धनुः इव दृढाः भग्नाः, सप्तदिनानि गिरिं धृतवान्। प्रलम्ब-धेनुक-अरिष्ट-त्रिणावर्त-बकादीन्, देवादिदैत्यविजयिनः, अत्रैव क्रीडया निहतान्।”—इति। एवं कृष्णस्मरणपरः नन्दः, प्रेमवेगेन आविष्टः, तुष्णीं स्थित्वा, स्नेहावेशात् मुग्धचित्तः बभूव। यशोदा तु, पुत्रकर्मश्रवणसमये, अश्रुपूर्णलोचना, स्तन्यप्रवाहस्नेहेन सिक्तवस्त्रा जाताऽभवत्। एवं नन्दयशोदयोः श्रीकृष्णे परमप्रेमदर्शनं दृष्ट्वा, उद्धवः हृष्टमानसः नन्दं प्रति उवाच—“नूनं यूयं सर्वदेहिनां प्रशंस्यतमौ, यतः एवं नारायणं जगद्गुरुं चित्ते स्थापयथः। रामोऽयं च मुकुन्दश्च जगतः बीजयोर्निवासः, पुरुषः प्रकृतिश्च, सर्वेषां ज्ञानैश्वर्ययोः प्राचीनपतिः, अन्येभ्यः भिन्नः। यस्मिन् मरणकाले क्षणमपि मलिनचित्तः पुरुषः मनः स्थापयति, सः तेजस्वी ब्रह्ममयः सूर्य इव, पापराशिं शीघ्रं नाशयित्वा, उत्तमां गतिं ददाति। सः नारायणः सर्वकारणम्, येन सर्वात्मना मानुषत्वं धृतं, तस्मिन् एव यूयं हृदयम् अतीव स्थापयथः, अतः किमन्यत् पुण्यं अस्ति?” “अल्पेनैव कालेन अच्युतः सात्वतपतिः व्रजं आगमिष्यति, पितरौ प्रमोदं दास्यति। कंसं सात्वतशत्रुं रंगमध्ये निहत्य, यत् किमपि श्रीकृष्णः प्रतिज्ञातवान्, तत् निश्चित्य करिष्यति। अतः, महाभाग्यवन्तौ, शोकं मा कुरुतम्; शीघ्रं कृष्णं समीपस्थं द्रक्ष्यथः, सः सर्वभूतहृदयस्थितः, आकाशस्थदीप इव। यस्य वस्तुतः न कोऽपि प्रियः, न द्वेष्यः, न श्रेष्ठः, न हीनः, न तुल्यः, नातुल्यः, सः सर्वेषां समः। न तस्य माता, न पिता, न भार्या, न पुत्रादयः, न स्वजनः, न परः, न शरीरं, न जन्म। नास्य किञ्चन कर्म लोके, शुभाशुभमूलकेषु, तथापि लीलया साधुनां रक्षार्थं प्रादुरभवत्। गुणातीतः सन्, सत्त्व-रजस्-तमोभिः क्रीडन्, सृष्टिं, स्थितिं, संहारं च करोति, अजः सन्। यथा भ्रमरदर्शनात् किञ्चन वस्तु भ्रमति, तथा कर्तृत्वाभिमानेन आत्मा मनसि कर्ता इव स्मर्यते। सः न केवलं भवतोः पुत्रः, भगवतः हरिः सर्वस्य पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, ईश्वरः। यत् किंचन दृश्यते, श्रूयते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यत्, स्थावरं, जङ्गमं, महदल्पं वा—अक्षरस्वरूपात् अन्यत् किञ्चन नास्ति; स एव सर्वं, परमात्मा।” एवं संवादे व्यतीतायां रात्रौ, नन्दः कृष्णसखः, तिष्ठन्, व्रजाङ्गनाः उत्थाय, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदैवताभ्यः पूजा कृत्वा, दधिमन्थनं प्रारब्धाः। कङ्कणहारशोभिताः, रज्जुं कर्षन्त्यः, कट्युरःकण्ठकुण्डलविलसत्, कपोलप्रभाभिः, मुखे कुम्कुमरागेण भूषिताः बभुः। व्रजान्याः ताः, पद्मनेत्रस्य गीतानि गायन्त्यः, स्वरेण दिवं स्पृशन्त्यः, दधिमन्थनरवसंयुक्तेन, सर्वदिक्प्रत्यवायं व्यपोहन्ति स्म। प्रभाते सवितरि उदिते, भगवति प्रकटे, व्रजवासिनः नन्दद्वारि सुवर्णरथं दृष्ट्वा, “कस्यायं रथः?” इति पप्रच्छुः। “कच्चित् अक्रूरः आगतः? अथवा कश्चित् कंसकार्यसिद्धये आगतः, येन कृष्णः पद्मनेत्रः मथुरां नीतः?”—इति। “किं सः अस्माकं स्वामिनः प्रीत्यर्थं प्रायश्चित्तं करिष्यति?”—इत्येवं तासां कथायाम्, उद्धवः कृतस्नानसंध्यादिकः, तत्र आगतः। कृष्णसखिं दृष्ट्वा, व्रजान्यः तम् अपश्यन्—दीर्घबाहुम्, नवपद्मलोचनम्, पीताम्बरधरम्, पद्ममालाविभूषितम्, विकसितपद्ममुखम्, विलसत्कुण्डलम्। “त्वां वयं यदुपतेः पार्षदम् एव विद्मः, स्वामिना प्रेषितः, पितृमातृप्रियं किञ्चित् कर्तुम् अत्रागतः। अन्यथा, व्रजे स्मरणस्य कारणं न पश्यामः; स्वजनस्नेहबन्धः मुनयेऽपि दुस्त्यजः”—इति। एवं श्रीमद्भागवते वर्णितं चित्तहारिणं वृत्तान्तं संक्षिप्य, सप्रेमं निवेदितम्।