सुखदं गोपालग्रामं अग्निसूर्यात्मनं अतिथिगोब्राह्मणपितृदेवतार्चनैः, धूपदीपमाल्यैश्च समृद्धं आसीत्। तत्र सर्वतः पुष्पसंपन्नवनानि विकसन्ति, पक्षिसमूहगीतैः गुञ्जितानि, हंसबकपङ्कजयुक्तसरोवरैः शोभितानि च। तत्र आगच्छन् नन्दः, कृष्णस्य प्रियसखं उद्धवम् सन्दर्श्य, हर्षेण आलिङ्ग्य, वासुदेववत् भक्त्या तं सत्कृतवान्। उत्तमं भोजनं दत्त्वा, सुखशय्यायाम् उपवेश्य, उद्धवस्य श्रान्तिम् विलोक्य, नन्दः तस्य कुशलं पृष्टवान्, पादप्रक्षालनादीनि सेवाः च अर्पितवान्। सः अपृच्छत्—“भाग्यशालिन्! अस्माकं मित्रः शूरपुत्रः कुशलम् अस्ति वा? सः स्वकुटुम्बैः पुत्रैः च परिवृतः, क्लेशरहितः, मित्रत्वे दृढः अस्ति वा?” “सौभाग्येन, दुष्टः कंसः, यदूनां धर्मिष्ठानां नित्यद्वेष्टा, स्वदुष्ट्यैः सह हतः। कृष्णः अपि स्मरति वा—स्वमातृम्, मित्राणि, गोपालान्, ग्रामं, स्वजनान्, गोः, वृन्दावनं, गिरिं च? गोविन्दः एकदा अपि स्वजनान् द्रष्टुं आगमिष्यति वा? तदा तस्य मुखं वयम् द्रक्ष्यामः—सुशोभननासं, हास्ययुक्तनयनं च।” “वनाग्निभ्यः, वायुभ्यः, वर्षभ्यः, उग्रवृषभसर्पादिभ्यः, दुष्प्राप्याभ्यः आपद्भ्यः, मृत्युतः अपि, वयं कृष्णेन महात्मना रक्षिताः। कृष्णस्य वीर्यकृत्यान्, विलासवलोकनं, हास्यं, वचनं च स्मरन्तः, सर्वकार्याणि शिथिलानि भवन्ति। अस्माकं मनः तानि स्थलानि—नदीः, पर्वतान्, वनानि—यत्र मुकुन्दस्य पदचिह्नानि, यत्र तं क्रीडन्तं दृष्टवन्तः, तत्र एव लीनं भवति।” “मम मतम् अस्ति—कृष्णः रामः च, देवश्रेष्ठौ, देवकार्याय आगतौ, यथा गर्गः उक्तवान्। कंसः, यः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लाः, गजपतिः च—सर्वान् सिंहः इव मृगान्, सः सहजं विनष्टवान्। त्रीन् महाबलिन् तालान्, धनुष्मत्तुल्यान्, एकेन हस्तेन भग्नवान्; सप्तदिनानि गिरिं उद्वहन् स्थितवान्। प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, त्रिणावर्तः, बकः, अन्ये च—देवदानवविजयी दानवाः—सः क्रीडायां हतान्।” शुकः उवाच—एवं पुनःपुनः स्मरन्, नन्दः, यस्य मनः कृष्णे निष्ठितम्, तृष्णया आकुलः, मौनं आस्थितवान्, प्रेमावेगेन आक्रान्तः। यशोदाऽपि, पुत्रकृत्यानि शृण्वन्ती, नेत्रयोः अश्रूणि, स्तनयोः स्नेहस्रवः, स्रवन् आसीत्। नन्दयशोदयोः कृष्णे परमप्रेमं दृष्ट्वा, उद्धवः हर्षेण नन्दम् अभाषत्। उद्धवः उवाच—“यूवां सर्वजीवेषु प्रशंस्यतमौ, मानदौ, यतः मनः नारायणे, सर्वशिक्षायाम्, एवम् निष्ठितम्। रामः मुकुन्दः च—विश्वस्य बीजयोः योनिः; पुरुषः प्रकृतिः च। सर्वेषु ज्ञानशक्तिप्राचीनौ, अन्यतः पृथग्। यः, मृत्युकाले अपि, क्षणमपि मलिनं मनः स्थापयति, तस्य कर्मसमूहं शीघ्रं नाशयति; सः सूर्यवत् ब्रह्ममयः, उत्तममार्गं ददाति।” “नारायणः, सर्वकारणः, सर्वजीवहिताय मानुषं रूपं धारयन्—तस्मिन्, यः हृदयम् एवम् स्थापयति, महान् पुण्यः स्यात्। अल्पेन कालेन अच्युतः, सात्वताधिपः, व्रजं आगमिष्यति, पितरौ हर्षयिष्यति। कंसं, सात्वतानाम् शत्रुम्, रंगमध्ये हत्वा, यद् यद् कृष्णः यूवां प्रति प्रतिज्ञातवान्, तत् निश्चितं पूरयिष्यति।” “शोकं मा कुरुतम्, भाग्यशालिनौ; कृष्णम् समीपे द्रक्ष्यथः। सः सर्वभूतहृदयं निलयति, आकाशस्थदीपवत्। तस्य वस्तुनः न कोई प्रियः, न अप्रियः; न श्रेष्ठः, न अधमः, न तुल्यः, न अतुल्यः; सः सर्वेभ्यः समः। न तस्य माता, न पिता, न पत्नी, न पुत्रः, न अन्ये; न स्वः, न परः, न शरीरम्, न जन्म। न तस्य कर्म, मिश्रस्रोतः शुभाशुभयोः मध्ये; क्रीडायै तु, धर्मरक्षणाय, प्रादुरभवत्। गुणातीतः सन्, सत्त्वरजस्तमांसि धारयन्, तैः क्रीडन्, सृजति, पालयति, विनाशयति, अजः। यथा भ्रमरदृष्ट्या वस्तु भ्रमति, मनसि कर्तृत्वबुद्ध्या आत्मा कर्ता स्मर्यते।” “सः न केवलं तव पुत्रः; हरिः सर्वेषां पुत्रः, आत्मा, पिता, माता, अधिपः च। यद् यद् दृश्यते, शृणुते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यत्; स्थिरं, चलं, महत्, लघु—अविनाशी वस्तुनः विना, न किंचित् वक्तव्यं; सः एव सर्वम्, परमात्मा।” एवं संवादे रात्रिः नन्दस्य, कृष्णसखस्य, व्यतीता। गोपिकाः उत्थाय, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताः पूजयित्वा, दधिमन्थनं आरभन्त। ताः कङ्कणमाल्यैः शोभमानाः, मन्यन्ते, रज्जुं आक्र्षन्त्यः, कटिस्थनकान्तहारकुण्डलैः चलन्त्यः, कपोलाः दीप्ताः, मुखानि कुङ्कुमेन अलङ्कृतानि। व्रजस्त्रियः, पद्मलोचनस्य गीतं गायन्त्यः, तेषां स्वरः दिवम् स्पृशन्, दधिमन्थनध्वन्या मिश्रितः, सर्वदिशः अशुभं निवारयन्। सूर्ये उदिते, भगवति प्रकटे, व्रजवासिनः नन्दद्वारे सुवर्णरथं दृष्ट्वा अपृच्छन्—“कस्य अयं?” अक्रूरः आगतः वा, कस्यचित् अन्यस्य, कंसस्य कार्यं साधयन्, येन कृष्णः, पद्मलोचनः, मथुरां नीतः? अस्माकं स्वामिनः प्रियाय, किम् प्रायश्चित्तं करिष्यति?” इत्येव स्त्रियः वदन्त्यः, उद्धवः, प्रातःकृत्यानि कृत्वा, आगतः। कृष्णसखं दृष्ट्वा, व्रजस्त्रियः तम् अपश्यन्—दीर्घबाहुं, नवपद्मनयनं, पीतवस्त्रं, पद्ममाल्येन भूषितं, मुखं विकसत्पद्मसमं, कुण्डलैः दीप्तम्। ताः ऊचुः—“त्वां वयं यदुपतेः परिचारकम् जानिमः, स्वामिना प्रेषितम्, मातृपितृयोः प्रियं कर्तुं आगतम्।