गोपग्रामस्य तस्मिन्नेव काले, बलवदृषभाणां गावः समागन्तुं परस्परं गर्जितैः वातः प्रतिश्रुत्य आकाशं पूरितमिवाभवत्। वात्सल्यम् आकाङ्क्षन्तः वत्साः मातृगात्रं क्षीरपूरितं धावन्तः स्वरेण ग्रामं निनादयन्ति स्म। तत्र तत्र शुक्लवर्णव्त्साः क्रीडया कूर्दन्तः दृश्यन्ते स्म, दुग्धदोहनेन वेणूनां च मधुरध्वनिभिः स गोपग्रामः शोभायाम् अगच्छत्। तत्र गोप्यः सुशोभनाभरणभूषिताः गोपैः सह बलरामकृष्णयोः पुण्यकर्माणि गीतानि गायन्त्यः ग्रामं शोभयन्ति स्म। स रमणीयो गोपग्रामः वह्निसूर्यअतिथिगवां ब्राह्मणपितृदेवतार्चनैः, धूपदीपमाल्यैश्च सर्वतः परिपूर्णः आसीत्। समन्तात् पुष्पितवनानि, पक्षिसंघगीतैः प्रतिध्वन्यमानानि, हंसबकसारसैः पद्मिनीभिः शोभितानि सरांसि च तस्मिन्ग्रामे आसीन्। एवं रम्ये व्रजे आगते, नन्दः कृष्णस्य प्रियसखं दृष्ट्वा हर्षभरितः उद्धवम् आलिङ्ग्य, वासुदेववत् भक्त्या सत्कारं चकार। उत्तमं भोजनं दत्त्वा, मृदुपीठे सम्यगुपवेश्य, तस्य श्रमं निवृत्तं दृष्ट्वा, पादसंवहनादिभिः सेवया च उद्धवस्य कुशलं पप्रच्छ। सः पप्रच्छ—"सौम्य, सः अस्माकं मित्रं शूरात्मजः कुशलिनः किम्? सः स्वपारिवार्यैः पुत्रैः च परिवृतः, क्लेशरहितः, मित्रधर्मे स्थिरः अस्ति वा?" सः हर्षेण पुनः उक्तवान्—"धन्यं यद् दुष्टः कंसः, यः साधुयदून् द्वेष्टि स्म, स्वपापेनैव स्वजनैः सहितः निहतः।" पुनः सः पप्रच्छ—"कृष्णः स्मरति किं अस्मान्—मातरं, सखीन्, गोपान्, ग्रामं, स्वजनान्, गाः, वृन्दावनं, गिरिं च? कदा वा सः गोविन्दः स्वजनान् द्रष्टुं पुनरागमिष्यति? तदा वयं तस्य मुखं दृष्ट्वा, तस्य सुशोभनं नासिकां सुमधुरस्मितलोचनं च पश्येम।" "वनदावानलात्, वातवृष्टिभिः, दुष्टवृषेभ्यः, सर्पेभ्यः, अतीत्य मृत्योरपि, महात्मना कृष्णेन वयं रक्षिता। तस्य वीर्यकर्माणि, विलासवलोकनं, हासभाषणं च स्मरन्तः, हे प्रिय, सर्वेषां कर्मणां विरामः जायते।" "यत्र यत्र मुकुन्दपदावलोकितानि दृष्टानि—नद्यः, पर्वतानि, वनानि—तत्रैव मनः प्रविलीयते। अहं मन्ये, कृष्णरामौ, देवश्रेष्ठौ, केनचिद् देवकारणेनात्र आगतौ, यथा गर्गः उक्तवान्।" "कंसः, यः दशसहस्रगजबलसमः, मल्लाः, द्विपपतिः—एतान् सर्वान् सः सिंहवत् सहजं विनाशयामास। त्रयो महाशालान् धनुष्प्रख्यान् एकेन हस्तेन च्छित्त्वा, सप्तदिनानि गिरिं धारयामास।" "प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, तृणावर्तः, बकः, अन्ये च—ये असुराः सुरासुरविजयिनः—सः क्रीडया एवात्र निहन्ति स्म।" एवं नन्दः, कृष्णे मनः समर्प्य, पुनः पुनः चिन्तयन्, प्रेमवेगेन आकुलः, मौनं गत्वा तुष्णीं आसन्। यशोदा अपि, पुत्रकृत्यानि शृण्वती, अश्रुपूरितलोचना, स्तन्यप्रवाहेन स्निग्धा बभूव। एवं नन्दयशोदयोरुत्तमां कृष्णे प्रीतिं दृष्ट्वा, उद्धवः प्रमुदितः नन्दं प्रति वचः अब्रवीत्—"नूनं भवद्भ्यां सर्वभूतमध्ये अत्युत्तमा कीर्तिः, हे मानदौ! यतः एवं नारायणं, सर्वशिक्षकं, चित्ते निवेशितवन्तौ।" "रामः च मुकुन्दः च, जगतः बीजयोनि—पुरुषः प्रकृतिश्च। सर्वेषां ज्ञानैश्वर्ययोः प्राचीनाधिपौ, अन्यतोऽन्यौ।" "यः मृत्युकाले क्षणमपि मलिनचित्तेन स्मृतः, सः शीघ्रं कर्मपाशं छित्वा, सूर्यवत् ब्रह्ममयो भवन्, उत्तमां गतिं ददाति।" "नारायणः सः, सर्वकारणभूतः, सर्वात्मनां कृते मर्त्यरूपमधत्त—युष्माकं मनः तत्र यदा निबद्धम्—किं पुनः पुण्यं भवेत्?" "अल्पेनैव कालेन, अच्युतः सात्वतां पतिः, व्रजं आगत्य, स्वपितरौ प्रमोदं जनयिष्यति।" "कंसं, सर्वसात्वतानां रिपुं, रंगमध्यं हत्वा, यत् कृष्णः युष्मान् प्रत्यभाषत, तत् नूनं सम्पद्यते।" "मा शोचतम्, हे महाभागिनौ! कृष्णं समीपं द्रक्ष्यथ। सः सर्वभूतहृदयं वसति, यथा प्रकाशः आकाशे।" "यस्य सत्यरूपस्य न कोऽपि प्रियः, नाप्रियः; न श्रेष्ठः, न हीनः, न समः, न विषमः; सः सर्वेभ्यः समः।" "न तस्य माता, न पिता, न पत्नी, न पुत्रादयः; न स्वः, न परः, न देहः, न जन्म।" "न च तस्य लोके शुभाशुभमिश्रकर्मसु किञ्चित्; तथापि लीलया, साधूनां रक्षार्थं, प्रादुरभवत्।" "सः गुणातीतः, सत्त्वरजस्तमांसि स्वीकृत्य, तैः क्रीडन्, सृजति, पालयति, विनाशयति, अजः सन्।" "यथा भ्रमरदृष्ट्या वस्तु चलति, मनसि कर्तृत्वाभिमानेन आत्मा कर्ता इव स्मर्यते।" "सः न केवलं भवतोः पुत्रः; भगवतः हरिः सर्वस्यात्मा, पुत्रः, पिता, माता, अधिपः।" "यत् किञ्चिद् दृश्यते, शृणुते, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यत्, स्थिरं, चलं, महद्, अल्पं—अक्षरस्य तत्त्वात् ऋते न किञ्चन; स एव सर्वं, परमात्मा।" एवं संवादे गच्छति, रात्रिः नन्दस्य, कृष्णसख्युः, व्यतीयाय। गोप्यः उत्थाय, दीपान् निरीक्ष्य, गृहदेवताः पूजयित्वा, दधिमन्थनं प्रारब्धाः। ताः कङ्कणमाल्यैः शोभमानाः, रज्जुं आकृष्य, श्रोणिपयोधरहारकुण्डलचञ्चलैः, कपोलप्रभाभिः, रक्तकुङ्कुमरञ्जितमुखीः, विराजन्ति स्म। व्रजस्त्रियः पद्मलोचनस्य गीतानि गायन्त्यः, तेषां स्वरः नभः स्पृशन्, दधिमन्थनध्वनिना सह, सर्वदिक्प्रत्यवायं निवारयति स्म। सूर्ये उदिते, भगवति प्रकटे, व्रजवासिनः नन्दद्वारे सुवर्णरथं दृष्ट्वा पप्रच्छुः—"कस्यायं रथः?" "आक्रूरः आगतः किम्? उत कश्चित् कंसस्य कार्यसिद्धये, येन कृष्णः, पद्मलोचनः, मथुरां नीतः?