भगवतः शरणागतवात्सल्यदायकस्य श्रीकृष्णस्य समीपे, तमनुरक्ततमं भक्तप्रियं चोद्धवं भगवाञ्जगृहे स्वहस्तेन तस्य करं, तस्मै च सान्त्वनपूर्वकं वचः प्रोवाच। स उवाच—"सौम्य उद्धव! त्वं व्रजं गच्छ; तत्र मम मातरं पितरं च सन्देशैः प्रमोदय, तथा गोपीनां मम वियोगवेदनया पीडितानां मनांसि मम सन्देशैः सान्त्वय। याः स्त्रियः मय्येकचित्ताः, मय्येव प्राणसमर्पिताः, मम हेतोः सर्वसुखानि त्यक्तवन्त्यः, मम प्रियत्वेन स्वहृदि मामेव समाश्रित्य, सर्वकर्माणि परित्यज्य, मम कृते ये त्यागवन्तः—तानहं धारयामि। मत्तः दूरस्थेऽपि प्रियतमं मां स्मरन्त्यः, गोकुलस्य स्त्रियः, हे प्रिय, वियोगविषण्णचित्ताः सन्तः मोहिताः सदा मां चिन्तयन्ति। मम गव्याङ्गनाः, येषां हृदयानि मय्येकतानि, मम आगमनाशां च मम सन्देशानां च प्रतीक्षया कठिनेन प्रकारेण जीवितं धारयन्ति।" एवं भगवतः आज्ञया श्रीशुक उवाच—उद्धवः स्वामिनः आदेशमनुस्मृत्य, रथमारुह्य नन्दस्य गोपालग्रामं प्रति प्रस्थितवान्। स च सायं समये नन्दव्रजं समुपेत्य, गवां पादैः समुत्थितधूलिना रथः संवृतः सन् प्रविवेश। तत्र बलदां गवां रवं, मातृगमनाय धावन्तीनां वत्सानां क्रन्दनं च, सर्वत्र व्याजृम्भत। केचित् श्वेतवत्साः क्रीडया इह तत्र सञ्चरन्तः दृश्यन्ते स्म; दुग्धापूरितगोष्ठे दुग्धध्वनिः, वंशीस्वरश्च प्रवर्तते स्म। तत्र गोप्यः सुशोभिताभरणधारिण्यः, गोपालैः सह, बलरामकृष्णयोः पुण्यकीर्तिं गायन्त्यः ग्रामं शोभयन्ति स्म। स गोपालग्रामः वह्निसूर्यतिथिपूजनैः, गोब्राह्मणपितृदेवतार्चनैः, धूपदीपमाल्यैश्च समृद्धः आसीत्। सर्वत्र पुष्पवाटिकाः, पक्षिसंघगीतिनिनादिताः, हंसबकसारसैः पूर्णपद्मिन्यः च शोभन्ते स्म। स्म नन्दोऽपि भगवदनुचरं प्रियतमं उद्धवं समागत्य, हर्षपूर्णः सन्दर्शनेन, वसुदेववत्स्नेहेन तं समालिङ्ग्य, सस्नेहमुपचकार। उत्तमं भोजनं दत्वा, सुखोपवेशने स्थाप्य, तस्य क्लेशं निविद्य, पादसंवाहनादिभिः सेवां कृत्वा, तस्य कुशलं पप्रच्छ। नन्द उवाच—"भाग्यवतः स्याम, सः शूरसुतः सखा कच्चित् कुशलः? स्वजनपुत्रैः परिवृतः, क्लेशरहितः, स्नेहे स्थितः वा? सौम्य, सौभग्येन दुष्टः कंसः, सतां यदूनां द्वेष्टा, स्वदुष्कृतैः सह स्वसैन्येन निहतः। कृष्णः कच्चिदस्मान्, स्वमातरं सखीन् गोपालांश्च, ग्रामं, स्वजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिं च स्मरति? कदाचित् सः गोविन्दः स्वजनान्द्रष्टुं प्रत्यागमिष्यति वा? तदा वयं तस्य मनोज्ञं वदनं, सुशोभननासिकं, हास्यपूर्णनेत्रं च पश्येम। वनदावानलात्, वृष्टिवातात्, मदोत्कटैः वृषैः, सर्पैः, दुःसाध्याभ्यः संकटेभ्यः, मृत्युतः अपि, कृष्णेन महात्मना रक्षिताः स्म। कृष्णस्य शौर्यक्रीडालीलावलोकनस्मरणे, तस्य विलासदृष्टेः, हास्यभाषणयोः, सर्वकर्माणि प्रमाद्यन्ति। ये स्थलानि, नद्यः, गिरयः, काननानि, यत्र वयं मुकुन्दस्य क्रीडां दृष्टवन्तः, तानि स्मृत्वा मनः तत्रैव लीयते। मम अभिमतं, कृष्णरामौ देवश्रेष्ठौ, कस्यचित् देवकार्यस्य निमित्तमिहागतौ, यथा गर्गः प्रोक्तवान्। कंसः, यः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लान्, द्विपपतिं च, सः सिंहवत् सर्वान् सहजं विनाशयामास। त्रिणां त्रयाणां महाबलानां तरूणां एकेन हस्तेन छेदनं, सप्तदिनानि गिरिं धारणं च कृतवान्। प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, तृणावर्तः, बकः, अन्ये च—ये देवदानवजिताः अस्य व्रजे क्रीडया हतानि।" एवं पुनः पुनः स्मरन्, कृष्णे मनो निबध्नन्, नन्दः विरहव्यथया आविष्टः, भक्तिस्निग्धचित्तः, तुष्यन् मौनं स्थितवान्। यशोदा अपि, स्वपुत्रस्य लीलाकथाः शृण्वती, अश्रुपूर्णलोचना, वात्सल्यस्नेहेन स्तन्यस्राविण्यभवत्। एवं तयोः नन्दयशोदयोरनुत्तमं कृष्णे प्रेम दृष्ट्वा, उद्धवः प्रमुदितचित्तः, नन्दं प्रति सान्त्वनपूर्वकं वचः प्रोवाच। "भवन्तौ नूनं सर्वदेहिनां वन्दनीयतमौ, हे मानदौ, यतो भवतोः मनः नारायण उपाध्याये एव नित्यं निबद्धम्। एते हि राममुखुन्दौ जगतः बीजयोन्यौ—पुरुषः प्रकृतिश्च। सर्वेषां प्राचीनज्ञानविभूतिपतिः, सर्वतोव्यतिरेकि। यः मृत्युकालेऽपि क्षणमपि मलिनं मनः येन संयोज्यते, सः शीघ्रं कर्मबन्धं निहन्ति, सवितृवद् ब्रह्ममयो, उत्तमां गतिं ददाति। यस्मिन्नारायणे सर्वकारणभूते, आत्मनं मानुषं रूपं धृत्वा सर्वजीवानां हिताय, युष्माकं हृदि यः परमं प्रेम स्थापितम्—किं भवद्भ्यः पुन्यतरं स्यात्? अल्पेनैव कालेन, अच्युतः सात्वतानां पतिः, व्रजं आगत्य पितरौ प्रमोदयिष्यति। कंसं हत्वा, यः सात्वतानां रिपुः, यद् यः कृष्णः युष्मान् सन्दर्शने सम्प्रत्यशासीत्, तत् नूनं सम्पद्यते। मा शोचतम्, हे भाग्यवन्तौ; शीघ्रं कृष्णं समीपस्थं पश्यथः। सः सर्वभूतहृदयस्थितः, आकाशे दीपवत्। यस्मिन् न प्रियः कश्चिदस्ति, नाप्रियः, न श्रेष्ठः, न हीनः, न तुल्यः, नातुल्यः; सः सर्वेषु समो हि। न तस्य माता, न पिता, न भार्या, न पुत्राः, न स्वजनः, न परजनः, न देहो, न जन्म। नापि अस्य कर्म किञ्चिदस्ति लोके, गुणदोषमिश्रे; तथापि लीलया सतां रक्षणाय अवतीर्यते। सः गुणातीतः सन्, सत्त्वरजस्तमांसि स्वीकृत्य, तैः क्रीडन्, सृजति, पालयति, लयं नयति, अजः सन्। यथा भ्रङ्गदृष्ट्या वस्तु भ्रममानमिव दृश्यते, तथा कर्तृत्वाभिमानेन मनसि आत्मा कर्तेति स्मर्यते।