रामं जनार्दनं च दृष्ट्वा सर्वे जनाः, दीर्घकालं नष्टं धनं पुनः प्राप्तवन्त इव, परमं हर्षं लेभिरे। तत्र, शैव-तन्त्रेषु निरूपितानि चतु:षष्टि-कलाः अपि सन्ति—गीतं, वाद्यं, नृत्यं, अभिनयः, चित्रकर्म, छेदनकर्म, तण्डुल-पुष्पादि-विन्यासः, पुष्प-शयन-रचनम्, दन्त-वासोऽङ्ग-आलङ्कारः, रत्न-तल-रचना, शय्या-सम्भारः, जल-वादनम्, जल-क्षालनम्, चित्र-विचित्र-योजनम्, माल्य-गुञ्जिका-ग्रहणम्, शिरोभूषण-रचना, वस्त्र-सम्भारः, कर्ण-आभरण-रूपणम्, गन्ध-सम्भारः, रत्न-आभरण-रचना, मायाक्रिया, मल्लविद्या, हस्तकौशलम्, शाक-पिष्ट-भक्ष्य-रचना, पान-पेय-सम्भारः, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरम्, श्लोक-मालिका-पाठः, जिह्वा-कौशलम्, ग्रन्थ-पठनम्, नाटक-कथा-दर्शनम्, काव्य-संकीर्तनम्, चर्म-शकटी-कर्म, सूत-तन्तु-योजना, काष्ठ-विद्या, वास्तु-विद्या, रजत-रत्न-परिक्षा, धातु-विद्या, मणि-रञ्जन-विद्या, खनिज-ज्ञानम्, वृक्ष-जीवन-ज्ञानम्, भद्र-चटक-शुक-युद्ध-नियमाः, शुक-शारिकादि-शिक्षणम्, शौच-विधानम्, केश-रचना, गूढ-भाषा-पाठः, विदेश-भाषा-अनुकरणम्, देश-भाषा-ज्ञानम्, पुष्प-माल्य-लक्षण-ज्ञानम्, यन्त्र-रचना, यन्त्र-मुद्रा-रचना, सामूहिक-पाठः, मानस-काव्य-रचना, विविध-कौशल-कर्म, क्रीडा-कौतुकम्, शब्द-छन्द-लक्षण-ज्ञानम्, वस्त्र-गोपन-विद्या, विशिष्ट-पाशक-क्रीडा, चुम्बक-यन्त्र-क्रीडा, बालक-क्रीडा, वैनायिकी-विद्या, वैजयिकी-विद्या, वैतालिकी-विद्या इति। एवं, वृष्णीनां मध्ये उद्धवः प्रवरः आसीत्—स बुद्धिमान् मन्त्रदर्शी, श्रीकृष्णस्य प्रियः सखा, बृहस्पतेः प्रत्यक्ष-शिष्यः, प्रज्ञायाः परमोत्कृष्टः। तस्मै भगवान् शरणागत-भीतिनाशनः, उद्धवस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहित्वा, स्निग्धं सन्देशं दत्तवान्—“मृदु-स्वभाव उद्धव! त्वं व्रजं गच्छ; पितरौ मम प्रमोदय, तथा गोपीनां मम-विरह-जनित-व्यथा मम सन्देशैः प्रशामय। ये गोप्यः, मयि मनः समर्प्य, मयि एव प्राणान् न्यस्य, शरीर-सुखं त्यक्त्वा, मयि प्रियतमे आत्मनि हृदि उपगताः; ये मम कृते सर्व-कर्म-त्यागिन्यः—ताः अहम् एव धारयामि। मम प्रियतमं दूरस्थं अपि स्मृत्वा, गोप्यः मोहिता: सदा मम विरह-तापेन पीड्यन्ते। मम सन्देशैः मम आगमन-आशया च, गाेव्योः स्त्रियः स्वजीवनं कष्टेन धारयन्ति।” एवं भगवत्-आज्ञया उद्धवः, स्वामिनः वचनं शिरसा गृह्णन्, रथं आरुह्य नन्दस्य गोपग्रामं प्रस्थीतवान्। सायं प्राविशद् उद्धवः व्रजं, यः रथः गवां पदैः उद्धूत-रजसा तिरस्कृतः आसीत्। तत्र वृषभाणां गर्जितैः, गोषु रममाणानां, धेनूनां वत्सानां च क्रन्दनैः वायुः प्रतिश्रुत्यत। श्वेत-व्त्सक-ललितैः, दुग्ध-धाराभिः, वेणु-निनादैः च तद् स्थलं शोभितम्। गोप्यः सुशोभिता, गोपैः सह, बलराम-कृष्णयोः पुण्य-चरित्राणि गीतानि गायन्त्यः, ग्रामं शोभयामासुः। स गोपग्रामः अग्नि-सूर्य-अतिथि-गो-ब्राह्मण-पितृ-देव-यजनैः, धूप-दीप-माल्यैः च पूर्णः आसीत्। सर्वतः पुष्प-वनानि, पक्षि-गण-गानैः प्रतिध्वनितानि, हंस-बक-पद्म-सम्पन्न-सरोवरैः च शोभितानि आसन्। तत्र आगते उद्धवे, नन्दः कृष्णस्य प्रिय-सखं आलिङ्ग्य, वासुदेववत् आदरेण पूजयामास। उत्तमं भोजनं दत्वा, सुख-आसनं निवेश्य, विश्रान्तम् उद्धवम् उपवेश्य, पाद-प्रक्षालन-सेवाभिः च तस्य कुशलं पप्रच्छ। “सौम्य! सखि: शूरात्मजः कुशलः किम्? स स्वजन-अपत्यैः परिवृतः, निरुपद्रवः, स्नेहे स्थिरः अस्ति वा? सौभग्येन, पापात्मा कंसः, सद्भिर् यदुभिः द्वेष्टारः, स्वदोषेण सपरिकरः हतः। कृष्णः किं स्मरति नः—स्वमातरं, सखीन्, गोपान्, ग्रामं, स्वजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिम्? गोविन्दः कदा अपि स्वजन-दर्शनार्थम् आगमिष्यति? तदा वयं तस्य सुन्दर-स्मित-लोचन-वदनं द्रक्ष्यामः। वन-शोष, वात-वारिधारा, मत्त-महिष-भुजङ्ग-आदिभ्यः, मृत्योरपि, अस्मान् कृष्णः त्रातवान्। कृष्णस्य वीर्य-लीलाः, विलास-वल्गितानि, हास-भाषणानि स्मृत्वा, सर्वे कर्मणि मन्दानि भवन्ति। तस्य पाद-रचित-स्थलानि—नदी-पर्वत-वनानि—स्मृत्वा, मनः तत्रैव लीयते। अहं मन्ये, कृष्ण-रामौ देवश्रेष्ठौ, कस्यचित् देवकार्यस्य निमित्तं अत्रागतौ, यथा गर्गः उक्तवान्। कंसः, दशसहस्र-गज-बलसम्पन्नः, मल्लाः, हस्तिपः—सर्वान् सिंह इव पशून्, सः सहजं विनाशितवान्। त्रयः ताला-वन-शक्तिमन्तः, धनुष्मन्तः इव, एका हस्तेन भग्नाः; सप्त-दिनानि गिरिं धृतवान्। प्रलम्ब, धेनुक, अरिष्ट, तृणावर्त, बक, इत्यादयः—देव-दानव-जयिनः दैत्याः—क्रीडया हतान्।” एवं पुनः पुनः स्मरन्, नन्दः कृष्णे मनसा निबद्धः, विरह-वेदनया आक्रान्तः, प्रेमवेगेन तुष्णीं स्थितवान्। यशोदा, पुत्रस्य लीलाकथाः शृण्वती, अश्रुपूर्णलोचना, स्नेहात् स्तन्य-प्रवाह-विलिप्ता अभवत्। तयोः नन्द-यशोदयोर् अनुत्तमं कृष्णे प्रेम दृष्ट्वा, उद्धवः हृष्टः, नन्दं प्रति वाक्यम् उवाच—“नूनं भवन्तौ सर्वदेहिनां वन्द्यतमौ, यतः भवतोर् मनः नारायण-गुरौ एव नित्यं स्थितम्। राम-मुकुन्दौ जगतः बीज-योनि-रूपौ, पुरुषः प्रकृतिश्च—सर्व-भूतानां प्राचीन-ज्ञान-ऐश्वर्य-स्वरूपौ, सर्वातीतौ। यः मरण-काले अपि क्षणमलिनं चेतः यस्मिन् स्थापयति, सः शीघ्रं कर्म-बन्धं नाशयति; स एव सूर्यवत् ब्रह्म-पूर्णः, तं परमं मार्गं दर्शयति। नारायणः, सर्व-कारण-रूपः, सर्वात्मनां कृते मानुषं रूपं धारयन्, यस्मिन् भवत्योः हृदयम् अवस्थितम्—एतत् किम् अन्यत् पुण्यं अस्ति? शीघ्रमेव अच्युतः सात्वत-पतिः व्रजं आगत्य पितरौ प्रमोदयिष्यति। मध्य-समाजे कंसं सात्वतानां शत्रुं हत्वा, यः यत् वचनं दत्तवान्, तत् निश्चितं सम्पादयिष्यति। मा शुचः, महाभाग्यवतौ; कृष्णं समीपस्थं द्रक्ष्यथः; स सर्वभूत-हृदय-निवासी, यथा आकाशे दीपः। तस्मिन् सत्यम् अवस्थिते, न कश्चित् प्रियः, नाप्रियः; न श्रेष्ठः, न हीनः, न तुल्यः, न अतुल्यः; सः सर्वेषु समः। न तस्य माता, न पिता, न भार्या, न सुतादयः; न स्वजनः, न परः, न शरीरं, न जन्म।” एवं भगवान्, उद्धवः, नन्द-यशोदयोः च प्रेम-श्रद्धां दृष्ट्वा, तयोः आश्वासयन्, भगवतः ऐश्वर्यं, सर्वव्यापकत्वं, तयोः पुण्यं च प्रकटयामास।