ततः गुरुणा अनुमोदिताः पाण्डवाः स्वपुरं रथेन वायुवेगेन मेघनिनादसङ्काशेन प्रतिनिवृत्ताः। तत्र रामजनार्दनयोः आगमनं दृष्ट्वा सर्वे जनाः दीर्घकाले नष्टं धनं लब्ध्वा यथा प्रमोदन्ते तथा प्रमुदिताः। अथ शैवतन्त्रेषु निर्दिष्टानि चतुःषष्टिकलाः कीर्त्यन्ते—गीतम्, वाद्यम्, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकर्म, विचित्रकथनम्, धान्यपुष्पयोजना, शयनविन्यासः, दन्तवस्त्राङ्गरागविन्यासः, मणिमण्डपकल्पना, शय्यासंस्कारः, जलयन्त्रक्रीडा, जलविक्षेपः, विचित्रयोजना, माल्यग्रहणम्, शिरोभूषणयोजना, वेशभूषणयोजना, कर्णपत्त्रकल्पना, गन्धान्वेषणम्, भूषणयोजना, मायाक्रिया, मल्लविद्या, चौर्यकौशलम्, शाकपिष्टकविधानम्, पानकासवविधानम्, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरक्रीडा, श्लोकपाठः, वाक्चातुर्यम्, पुस्तकपठनम्, नाटककथाश्रवणम्, काव्यसमाधानम्, तृणचर्मकर्म, सूतवर्तनम्, तन्तुवायनम्, वास्तुकर्म, रत्नविचारः, धातुविज्ञानम्, मणिवर्णज्ञानम्, खनिजज्ञानम्, वृक्षायुर् विज्ञानम्, बलिवृत्तविज्ञानम्, शुकशारिकाशिक्षणम्, मृदुलता, केशलंकृति, गूढवाचनम्, भाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमाल्यलक्षणम्, यन्त्रनिर्माणम्, यन्त्रचित्रणम्, संयुक्तपाठः, मानसकाव्यरचना, विविधविकल्पनम्, क्रीडाविशेषः, कोशछन्दोविज्ञानम्, वस्त्रगोपनम्, विशेषपाशकक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकीविद्या, वैजयिकीविद्या, वैतालिकीविद्या इत्येवम्। श्रीशुक उवाच— वृष्णिवंशेषु उद्धवो नाम बृहस्पतेः शिष्यः, श्रीकृष्णस्य प्रियः सुहृद्, बुद्ध्या श्रेष्ठः, मन्त्रदर्शी चासीत्। तस्मै भगवान् शरणागतदुःखनाशनः, उद्धवस्य करं स्वहस्तेन गृहित्वा, प्रेम्णा सन्देशं दत्तवान्। "गच्छ सौम्य उद्धव, व्रजं प्रतिगच्छ; पितरौ मम प्रमोदय, गोपीनाम् अपि मद्वियोगदुःखं मम सन्देशैः प्रशमय।" याः स्त्रियः, येषां चेतांसि मयि निवेशितानि, ये मयि प्राणं दत्तवन्त्यः, ये मम प्रियं स्वात्मानं च हृदि उपनिन्युः, ताः सर्वा मम कृते देहसुखं परित्यज्य मम एव शरणं प्राप्ताः—ताः अहं धारयामि। "मम प्रियाः गोप्यः, मद्भावेन युक्ताः, मम आगमनाशां धृत्वा, मम सन्देशैः जीवितं यापयन्ति।" एवं भगवता समादिष्टः उद्धवः, स्वामीशासनं समादाय, रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं प्रति जगाम। सायंप्राप्ते उद्धवः, गवां पदैः समुत्थितधूल्या रथमावृत्य, नन्दव्रजं प्रविवेश। तत्र बलवद्भिः वृषभैः गावः प्राप्तुम् उत्सुकाः गर्जन्त्यः, वत्साः मातरं प्रति धावन्तः, दुग्धभारिता गावः च, तेषां शब्दैः दिशः प्रतिशब्दिताः। श्वेतवस्त्रयुताः वत्साः क्वचित् क्वचित् क्रीडन्तः दृश्यन्ते स्म; दूग्धदायिनीं गावः स्तन्यदाने व्यस्ता, वंशीध्वनिः सर्वत्र प्रतिश्रूयते स्म। तत्र गोप्यः सुशोभनाभरणवतीः, गोपैः सह, बलरामकृष्णयोः पुण्यकीर्तिं गायन्त्यः ग्रामं शोभयन्ति स्म। गोकुलं यज्ञाग्निसूर्यातिथिगवां ब्राह्मणपितृदेवतार्थं विधिवत् पूजायाम्, धूपदीपमाल्यादिभिः समलङ्कृतम्। सर्वतः पुष्पवाटिकाः प्रस्फुटिताः, विहङ्गगणगीतिनिनादिताः, हंसबकपद्माकुलह्रदाः च शोभन्ते। तत्र आगते उद्धवे, नन्दः कृष्णप्रियसखम् आलिङ्ग्य, वासुदेवसम्भावनया पूजितवान्। उत्तमं भोजनं दत्वा, सुखोपवेशाय शय्यायां स्थाप्य, विश्रान्तमालोक्य, पादसंवाहनादिभिः तं सस्नेहम् उपचचार। ततः स प्रष्टुम् आरब्धवान्— "भद्रं ते, सखायं नः शूरात्मजः कुशलम् अस्ति वा? स कुटुम्बैः पुत्रैः परिवृतः, सर्वदुःखरहितः, सौहार्दे स्थितः अस्ति वा?" "शुभं मे, दैवयोगेन सदैव साधून् द्विषन् कंसः स्वपापेन स्वजनैः सह निहतः।" "कृष्णः किं स्मरति नः? मातरं सखीन् गोकुलं स्वजनान् गाः वृन्दावनं गिरिं च?" "कदा वा गोविन्दः स्वजनान् द्रष्टुम् आगमिष्यति? तदा वयं तस्य सुमुखं सुकेशपुटं सस्मितलोचनं द्रक्ष्यामः।" "वनदावानलात्, वातवृष्टिभ्यः, मत्तवृषसर्पेभ्यः, अतिक्रान्तदुःखात्, मृत्योर् अपि, कृष्णेन रक्षिताः स्म।" "कृष्णस्य वीर्यकथां स्मरन्तः, तस्य विलासावलोकनं हसितप्रलापं च चिन्तयन्तः, सर्वे कर्मसु प्रमादं यान्ति।" "ये स्थलजलद्रुमाः, यत्र मुकुन्दपदाङ्कैः शोभितानि, तत्र तत्र तस्य क्रीडां स्मरन्तः चेतांसि लग्नानि भवन्ति।" "कृष्णरामौ देवश्रेष्ठौ किमपि देवकार्यं कर्तुं समागतौ इति मन्ये, यथा गर्गः उक्तवान्।" "दशसहस्रगजबलसम्पन्नः कंसः, मल्लाः, द्विपपतिः—एतान् सिंह इव मृगान् कृष्णः विनाशितवान्।" "त्रीणि महातालानि एकेन हस्तेन भग्नानि, सप्तदिनानि गिरिं धृतवान्।" "प्रलम्ब, धेनुक, अरिष्ट, त्रिणावर्त, बक, इतराश्च—देवदानवविजयीमांसुराः, एतान् स क्रीडया निहन्ति स्म।" एवं पुनः पुनः कृष्णचिन्तया नन्दः प्रेमविवशः मौनं स्थित्वा, प्रेमावेगात् स्तब्धः अभवत्। यशोदा अपि, सुतकृत्यानि श्रुत्वा, अश्रुपूर्णलोचना, स्नेहवशात् स्तन्यपातेन सिक्तवस्त्रा बभूव। एवं नन्दयशोदयोः परं कृष्णे प्रेम दृष्ट्वा, उद्धवः प्रमुदितः नन्दं प्रति उवाच— "नूनं भवद्भ्यां सर्वेषां देहिनां श्रेयांसि प्राप्तानि, यः भवद्भ्यां नारायणः सर्वगुरुः एवमभिमतः।" "एतौ हि राममुखुन्दौ जगतः कारणकारणरूपौ; सर्वेषां ज्ञानैश्वर्ययोः प्राचीनौ प्रभवौ, सर्वतोऽन्यौ।" "यः मृत्युकाले अपि क्षणमपि अशुद्धचेतसा ध्यातः, स यत्क्षिप्रं कर्मबन्धं नाशयति, स एव तेजस्वी सूर्यः ब्रह्ममयोऽपि परमां गतिं ददाति।" "स एव नारायणः सर्वकारणभूतः, आत्मनां हिताय मानुषीं तनुं गृहीत्वा, यत्र भवद्भ्यां परमं प्रेम स्थापितम्, तत्र किमुत्तरं पुण्यं अस्ति?" "अचिरात् अच्युतः सात्वतानां पतिः व्रजं आगत्य पितरौ प्रमोदयिष्यति।" "कंसं मल्लमध्यमे निशम्य हत्वा, यत् यः प्रतिज्ञातवान्, तत् सर्वं कृष्णः अवश्यं करिष्यति।" "मा शुचः, भगवन्तौ, कृष्णं समीपस्थं द्रक्ष्यथः; स सर्वभूतानां हृदये आकाशस्थदीपवत् वर्तते।" "यस्य वस्तुतोऽस्ति, तस्य न कोऽपि प्रियः न वा अप्रियः; न श्रेष्ठः, न नीचः, न तुल्यः, नातुल्यः; स सर्वेषु समः।