यमः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, यदुकुलश्रेष्ठाय आचार्यपुत्रं प्रादात्। तं पुनः आचार्याय दत्त्वा, ते पुनः तस्मै वरं वृणीतुम् ऊचुः। तदा भगवत्-गुरुः स्नेहपूर्णया वाचा अवदत्—"प्रियाः, यूयं गुरुदक्षिणां पूर्णतया दत्तवन्तः। अधुना मम किमपि अभिलाषितं नास्ति। गृहं प्रतिगच्छत, वीराः; यशः शुद्धं भवतु, यः च वेदविद्या इह च परत्र च स्थिता अस्तु।" इति गुरुणा अनुमोदिताः, रामजनार्दनौ स्वपुरं रथेन वायुवत् शीघ्रं निर्गच्छन्तौ मेघनिनादसम्भ्रमं जनयन्तौ प्रत्यागच्छतुः। तयोः आगमनं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः परमं हृष्टाः अभवन्, यथा चिरकाले नष्टं धनं पुनः प्राप्य जनाः प्रमुद्यन्ते। तत्र, शैवतन्त्रे निर्दिष्टानि चतु:षष्टि: कलाः अपि प्रतिपाद्यन्ते—गीतम्, वाद्यं, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकला, चित्रलेख्यं, पुष्पशयनरचनम्, माल्यग्रहणम्, भूषणविधानम्, रत्नमण्डनम्, शय्योपस्करणम्, जलक्रीडा, जलविसर्गः, विविधकला, माल्यबन्धनम्, शिरोभूषणम्, वेशभूषणम्, कर्णपाशविधानम्, गन्धसंयोगः, आभरणविधानम्, मायाक्रिया, मल्लविद्या, हस्तकौशलम्, शाकपिष्टकाद्योजनम्, पानपक्वान्नम्, सूत्रकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरम्, पद्यसम्बन्धः, वाक्चातुर्यम्, ग्रन्थपठनम्, नाटकपाठः, कविप्रश्नविचारः, चर्मशिल्पम्, सूत्कर्म, तक्षकर्म, वास्तुकर्म, रजतरत्नपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खनिजज्ञानम्, वृक्षजीवनविज्ञानम्, पशुकुक्कुटशुकशिक्षणम्, शौचविद्या, केशशोभा, गूढवचनम्, देशभाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमालालक्षणम्, यन्त्रकर्म, यन्त्रचित्रम्, सहपाठः, मानसकाव्यरचना, विविधकला, क्रीडायुक्तकला, कोशछन्दोवृत्तविज्ञानम्, वस्त्रगोपनकौशलम्, विशेषाक्षक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकी, वैजयिकी, वैतालिकी इति। एवं तत्र, वृष्णिवंशेषु उद्धवः बृहस्पतेः शिष्यः, कृष्णस्य प्रियः सखा, बुद्ध्या श्रेष्ठः, मन्त्रदर्शी चासीत्। तस्मिन्नेव काले, श्रीभगवान् शरणागतदुःखनाशनः उद्धवस्य हस्तं स्वहस्तेन गृह्य, प्रियतमं भक्तं तं इदं समादिशत्—"मृदु उद्धव! त्वं व्रजं गच्छ; पितरौ मम तत्र सान्त्वय, गोपीभ्यः मम सन्देशं निवेद्य, तासां विरहदुःखं शमय।" "या गोप्यः मयि मनः संस्थाप्य, मयि एव प्राणान् न्यस्य, मम कृते सर्वसुखं त्यक्त्वा, आत्मानं मयि अर्पितवन्त्यः—ताः सर्वाः अहम् एव धारयामि।" "मम प्रियाः गोप्यः, गोकुलनार्यः, मम वियोगविषादेन सदा मोहिताः, स्मरणदुःखेन पीडिताः, किंचिदपि जीवितुं न शक्नुवन्ति, केवलं मम आगमनाशां, मम सन्देशं च आश्रित्य तिष्ठन्ति।" एवं भगवान् उक्त्वा, उद्धवः प्रभोः आदेशं शिरसा गृहीत्वा, रथमारुह्य, नन्दगोपस्य व्रजं प्रति जगाम। सायं सूर्यास्तकाले, नन्दस्य व्रजं प्राप्तः, तस्य रथो गोमयधूल्या आवृतः, गवां पृष्ठतः आगच्छताम्। तत्र स्थूलबलवतः वृषभाः गावः प्रति गर्जन्तः, वात्सल्यान्धाः वत्साः मातरं प्रति धावन्तः, सर्वदिशः घोषयन्ति स्म। श्वेतवत्सैः क्रीडद्भिः, दुग्धध्वनिभिः, वेणुनादैः च व्रजं शोभितम्। तत्र गोप्यः सुशोभनाभरणधारिण्यः, गोपैः सह, बलरामकृष्णयोः पुण्यकथाः गायन्त्यः, ग्रामं शोभयन्ति स्म। तद्व्रजं अग्निसूर्यातिथिगोब्राह्मणपितृदेवतार्चनैः, धूपदीपमाल्यैः च सुसज्जितम्। सर्वतो विपिनानि पुष्पवतीन्य्, पक्षिसमूहगीतैः, हंसबकपद्माकुलैः सरोवरैः च शोभन्ति स्म। तत्र आगते उद्धवे, नन्दः कृष्णस्य प्रियसखम् आलिङ्ग्य, वासुदेवस्नेहवत् सत्कारं चकार। उत्तमं भोजनं दत्त्वा, सुखासने उपवेश्य, विश्रान्तिं दृष्ट्वा, पादसंवाहनादिभिः अर्चयन्, कुशलम् अपृच्छत्। "भाग्यवतः स्मः यः सखायः शूरात्मजः कुशलः किम्? सः स्वबन्धुभिः, पुत्रैः च, निरुपद्रवः, सख्ये स्थिरः किम्?" "सौभाग्येन, दुष्टः कंसः, सदासतां द्वेष्टा, स्वपापेनैव सवर्गः नष्टः।" "कृष्णः स्मरति वा अस्मान्—जननीं, सखीन्, गोपग्रामं, स्वजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिं च?" "कदा वा गोविन्दः स्वजनान् द्रष्टुं आगमिष्यति? तदा तस्य मुखं, सुचिबुकं, सुमुखं, सस्मितलोचनं पश्येम।" "वनदावानलात्, वृष्टिवातमहाभयात्, मत्तवृषसर्पादिभ्यः, मृत्युं प्रति अपि अस्मान् कृष्ण एव पालयामास।" "यदा अस्य वीर्यक्रीडाः, सस्मितवलोकनं, वाक्यं च स्मरामः, सर्वकर्माणि मन्दीकृतानि भवन्ति।" "यत्र यत्र मुकुन्दपदाङ्कितानि, नद्यादिपर्वतानि, तत्र तत्र अस्माकं चेतः संलग्नम्।" "मम मतम्—कृष्णरामौ देवश्रेष्ठौ, किञ्चित् देवकार्यायैव अत्र आगतौ, यथा गर्गाचार्यः उक्तवान्।" "कंसः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लाः, द्विपपतिः—सर्वान् सिंहवत् सहजं नाशयामास।" "एकेन हस्तेन त्र्यृणिकूटानि धनुष्मन्तः इव छित्त्वा, सप्तदिनानि गिरिं धारयामास।" "प्रलम्ब, धेनुक, अरिष्ट, तृणावर्त, बकाद्याः, ये देवासुरविजयिनः, तेन क्रीडया एव निहताः।" एवं पुनः पुनः स्मरन्, कृष्णे मनः समर्प्य, नन्दः प्रेमवेगेन स्तब्धः, मौनम् आस्थितः। यशोदा अपि, पुत्रकृत्यानि शृण्वती, अश्रुपूर्णलोचना, स्नेहसिक्तस्तन्या बभूव। एवं नन्दयशोदयोः परं कृष्णे प्रेम दृष्ट्वा, उद्धवः हृष्टमानसः, नन्दं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"नूनं भवद्भ्याम् एषः सर्वोत्तमः मानवेषु आदर्शः, यः भवद्भ्यां नारायणः, सर्वगुरुः, मनसा एकनिष्ठया सेवनः।" "राममुखुन्दौ जगत्कारणकारणौ, पुरुषः प्रकृतिश्च, सर्वेषां विज्ञानविभूत्याः प्रभवः, सर्वतः भिन्नौ।" "यः मरणकाले अपि अशुद्धचेतसा क्षणमात्रं स्मृतः, तत्क्षणात् कर्मबन्धं नाशयति, सः सूर्यसमः ब्रह्ममयः, परमगत्यै नयति।" "यस्मिन्, सर्वकारणभूते नारायणे, यो जीवहिताय मानुषरूपं गृहीत्वा आगतः, भवद्भ्यां हृदये स्थिता भक्ति—कः अन्यः पुण्यः अपेक्ष्यते?" "अत्यल्पेनैव कालेन अच्युतः सात्वतपतिः व्रजं आगत्य पितरौ प्रमोदयिष्यति।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे पञ्चचत्वारिंशदधिकैकचत्वारिंशदुत्तरशततमाध्यायान्तर्गता कथा।