जनार्दनः स्वधनुष्पाणिः सशस्त्रः समागतः शङ्खं निनादयामास; तस्य घोषं श्रुत्वा प्राणिनां नियन्ता यमः तत्र ध्यानं कृतवान्। यमः तौ भगवन्तौ भक्तिपूर्वकं मह्यं पूजनं कृत्वा, सर्वभूतहृदयं कृष्णं प्रणम्य, उवाच—"हे विष्णो! मानवाकारेण विहरन्, किं ते कर्तव्यं?" तदा भगवान् उवाच—"अस्माकं आचार्यपुत्रः स्वकर्मबन्धनैः अत्र आगतः, महाबाहो, मम आज्ञया तं समर्पय।" यमः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, यदुवर्याय आचार्यपुत्रं प्रकट्य, तं तस्य गुरवे दत्त्वा, पुनः तं वरं वरणाय प्रार्थितवन्तः। तदा पूज्यः आचार्यः उवाच—"प्रियौ, गुरुदक्षिणा पूर्णतः दत्ता; मम किं इच्छनीयम्?" पुनः उवाच—"गृहं प्रतिन्याय, वीरौ, यशः शुद्धं भवतु; यद् वेदं शिक्षितं तद् इह च परत्र च स्थिरं भवतु।" आचार्येण अनुमोदितौ तौ स्वनगरे रथेन वातवेगेन मेघनिनादेन प्रतिन्याय। नगरे सर्वे जनाः रामजनार्दनयोः आगमनं दृष्ट्वा, बहुदिनैः नष्टं धनं पुनः प्राप्तम् इव, हृष्टाः अभवन्। शैवतन्त्रेषु निर्दिष्टाः चतुर्सष्टिः कलाः इदानीं वर्ण्यन्ते—गीतं, वाद्यं, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकर्म, पत्रकर्म, धान्यपुष्परचना, पुष्पशय्या, दन्तवस्त्राङ्गरचना, मणिप्रस्तारविन्यासः, शय्यारचना, जलवाद्यक्रीडा, जलविक्षेपः, चित्रसमासः, माल्यगणनम्, शिरोभूषणरचना, वस्त्रसज्जा, कर्णभूषणरचना, गन्धसंयोगः, आभरणविन्यासः, मायाक्रिया, मल्लविद्या, हस्तचालक्रीडा, शाकपिष्टान्नरचना, पानपानकनिर्माणः, सूचनिर्माणम्, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरक्रीडा, श्लोकसम्प्रदानम्, जिह्वाग्रक्रीडा, पुस्तकपठनम्, नाटककथादर्शनम्, काव्यसम्बन्धक्रीडा, चर्मदर्भनिर्माणम्, सूतवर्तनम्, तन्तुवयनम्, काष्ठकर्म, वास्तुकर्म, रूप्यरत्नपरिक्षा, धातुकर्म, मणिवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, वृक्षजीवनज्ञानम्, मेषकुक्कुटशारक्रीडा, शुकसारिकाशिक्षणम्, शौचविद्या, केशरचना, गुप्तकथापठनम्, बाह्यभाषानुकरणम्, देशभाषाज्ञानम्, पुष्पमाल्यलक्षणम्, यंत्रनिर्माणम्, यन्त्रचित्रकर्म, सहपठनम्, मानसिककाव्यरचना, विविधकौशलक्रीडा, क्रीडायुक्तक्रीडा, शब्दछन्दज्ञानम्, वस्त्रगोपनकौशलम्, विशेषाक्षक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकीविद्या, वैजयिकीविद्या, वैतालिकीविद्या—एताः चतुर्सष्टिः कलाः। श्रीशुकः उवाच—वृष्णिवंशे उद्धवः प्रमुखः, बुद्धिमान् मन्त्रदाताः, कृष्णस्य प्रियः मित्रः, बृहस्पतेः शिष्यः, प्रज्ञायाः अतीव श्रेष्ठः। तस्मै भगवन्, शरणागतदुःखहरः, उद्धवस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, यः परमप्रियः, एकदा उवाच—"गच्छ, सौम्य उद्धव, व्रजं; मातापित्रोः आनन्दं कुरु, मम सन्देशैः गोपीनां विरहदुःखं शमय।" "गोप्यः, याः मनसा मयि स्थिता, जीवितं मयि समर्पितम्, मम कृते देहसुखं त्यक्त्वा, हृदये प्रियं आत्मानं माम् आगता; याः लोकधर्मान् मम कृते परित्यज्य, अहं ताः धारयामि।" "मम प्रियः, दूरस्थः अपि, गोप्यः गोकुले, प्रिय उद्धव, मोहिता, सततं मम स्मरणं कृत्वा, विरहदुःखेन पीडिताः।" "मम गोप्यः, यासां हृदयं मयि एकीभूतं, कष्टेन जीवितं धारयन्ति, मम आगमनस्य आशया, मम सन्देशैः जीवितं धारयन्ति।" एवं भगवतो आज्ञां शिरसि कृत्वा, उद्धवः रथं आरुह्य नन्दस्य गोपग्रामं प्रति प्रस्थितः। सायं सूर्यास्तसमये नन्दव्रजं आगत्य, उद्धवः रथः गोवृषपदपावनधूल्या आवृतः प्रविष्टः। तत्र बलवान् वृषभाः गोषु संग्रहेण गर्जन्तः, वत्साः मातरं गवां समीपं धावन्तः, दुग्धभारिता मातरः, घोषं पूरयन्ति। श्वेतवत्साः इव तत्र तत्र क्रीडन्तः दृश्यन्ते; दुग्धदायनध्वनिः, वंशीमधुर्यः च ग्रामं पूरयन्ति। तत्र गोप्यः सुशोभिता, गोपाः च, बलरामकृष्णयोः शुभकर्माणि गायन्तः ग्रामं शोभयन्ति। ग्रामः अग्निसूर्यातिथिगोब्राह्मणपितृदेवताराधनैः, धूपदीपमाल्यैः च शोभितः। सर्वत्र पुष्पवनानि सुस्फुरन्ति, पक्षिसमूहगानैः घोषितानि, हंसबकपद्मयुक्तसरांसि शोभन्ते। तत्र आगते उद्धवे, नन्दः कृष्णप्रियं मित्रं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, वासुदेववत् भक्त्या सत्कारं कृतवान्। उत्तमं भोजनं दत्त्वा, सुखे शय्यायां उपवेश्य, उद्धवस्य श्रमं शमितं दृष्ट्वा, पादप्रक्षालनं, सेवां च कृत्वा, कुशलं पृष्टवान्। "भाग्यवान्, शूरसुतः मित्रः कुशलं अस्ति? सः स्वकुटुम्बैः पुत्रैः च परिवृतः, दुःखरहितः, मित्रत्वे स्थिरः अस्ति वा?" "सौभाग्येन, दुष्टः कंसः, यः सदा साधुयदून् द्वेष्टि, स्वदुष्टैः सह हतः।" "कृष्णः स्मरति वा? मातरं, मित्राणि, गोपान्, ग्रामं, प्रियजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिं च?" "गोविन्दः एकवारं अपि स्वजनान् द्रष्टुं आगमिष्यति वा? तदा तस्य मुखं, सुगन्धनासिकं, सुहासितनेत्रं च पश्येम।" "वनदावानलात्, वातवृष्टिभ्यः, वृषभसर्पादिभ्यः, अतीव दुर्गमात्, मृत्युतः अपि, कृष्णेन महात्मना रक्षिताः।" "कृष्णस्य वीर्यकर्माणि, विलासदृष्टयः, हासवचनानि स्मरन्तः, सर्वे कर्माणि शिथिलानि भवन्ति।" "मनः तानि स्थलानि—नदीः, पर्वतान्, वनानि—यत्र मुकुन्दपदपद्मानि दृष्टानि, तत्र एव लीनं भवति।" "मम मतिः—कृष्णरामौ देवश्रेष्ठौ, देवकार्याय इह आगतौ, यथा गर्गः उक्तवान्।" "कंसः, यः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, मल्लाः, गजपतिः च—सर्वान् सिंहः इव सहजं हतान्।" "त्रयः महातालाः, धनुरिव दृढाः, एकेन हस्तेन भगवता भग्नाः; सप्तदिनानि गिरिं धारितवान्।" "प्रलम्बः, धेनुकः, अरिष्टः, त्रिणावर्तः, बकः, अन्ये च—देवाद्यदानवविजयी दैत्याः—सर्वे क्रीडायां भगवता हताः।" एवं पुनःपुनः कृष्णस्मरणेन नन्दः, यः मनसा कृष्णे लीनः, विरहविह्वलः, प्रेमावेशेन मौनं आसाद्य उपविष्टः। यशोदा अपि, पुत्रस्य लीलाकथाः श्रुत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा, स्तन्यस्नेहेन स्तनौ सिक्तौ। नन्दयशोदयोः कृष्णे परमप्रेमं दृष्ट्वा, उद्धवः हृष्टः नन्दं प्रति उवाच—"नन्दयशोदौ, सर्वभूतमध्ये अत्यधिकं प्रशंसनीयौ; यश्चित्तं नारायणे एव स्थिरं, सर्वशिक्षकः।" "राममुकुन्दौ—विश्वबीजयोः, पुरुषः प्रकृतिः च; सर्वेभ्यः पृथक्, सर्वज्ञानाधिपत्ययोः, पुरातनौ अधिष्ठितौ।" एवं श्रीमद्भागवते निर्दिष्टानां श्लोकानां क्रममर्थं च सुस्पष्टं, भक्तिपूर्णं, संस्कृतकथारूपेण अनुवदितम्।