भगवान् एव समुद्रं प्रार्थयामास—“हे समुद्र, त्वया महतीनां तरङ्गानां वेगेन ग्रसितः यः पुत्रः अत्र निगीरितः, तं शीघ्रं देहि।” तदा स समुद्रः भगवन्तं प्रत्युवाच—“भगवन्, मया स न गृहीतः; पाञ्चजनो नाम महाऽसुरः, यः शङ्खरूपेण जलमध्ये वसति, तेन सः बालकः गृहीतः, हे कृष्ण।” इत्येतत् श्रुत्वा भगवान् शीघ्रं जलम् अवतीर्य तं दानवं हत्वा तस्य उदरे तं बालकं नापश्यत्। तस्य शरीरात् उत्पन्नं शङ्खं गृहीत्वा भगवान् स्वस्य रथं प्रतिनिवृत्य, ततः स यमस्य प्रियं स्याम्यनीनगरं जगाम। तत्र आगत्य, जनार्दनः स्वैः आयुधैः सहितः तं शङ्खं उच्चैः निनादयामास। तस्य प्रचण्डनिनादं श्रुत्वा प्राणिनां नियन्ता यमः तत्रागच्छत्। स यमः भक्त्या समन्वितं महत् पूजनं कृत्वा, सर्वभूतहृदयं कृष्णं प्रणम्य उवाच—“हे विष्णो, मानुषरूपधारिन्, किं कर्तव्यं वां?” तदा भगवान् उवाच—“गुरोः पुत्रः स्वकर्मबन्धनैः अत्रीतः, हे महाभाग, मम आदेशात् तं समर्पय।” यमः “एवं अस्तु” इति प्रतिपद्य, तं गुरुपुत्रं यदुवराय समर्प्य, गुरुं प्रत्यर्प्य पुनः वरं वृणीध्वम् इति उवाच। ततः स पूज्यः गुरुर्वदति—“प्रियौ, युष्माभिः गुरुदक्षिणा पूर्णतया समर्पिता; किम् अन्यत् इच्छेत् स्वस्मिन् शिष्ये एवम्?” पुनः सः आशीर्वचनं दत्तवान्—“गच्छतं गृहं, वीरौ, ख्यातिः वां शुद्धा भवतु; वेदाः ये अधीताः, ते वां इह परत्र च तिष्ठन्तु।” एवमभ्यनुज्ञातौ तौ रथेन नगरं प्रतिनिवृत्तौ, यः रथः वातवेगेन, मेघगर्जननिनादेन च, ययौ। तत्र जनाः रामजनार्दनयोः आगमनं दृष्ट्वा, दीर्घकालं नष्टं धनं पुनः प्राप्तवन्त इव, परमं हर्षं प्राप्नुवन्। एवं तत्र शैवतान्त्रेषु निर्दिष्टानि चतु:षष्टिः कलाः अपि कथ्यन्ते—गीतं, वाद्यं, नृत्यं, अभिनयः, चित्रकर्म, लेख्यकर्म, धान्यपुष्परचनम्, पुष्पशयनविन्यासः, दन्तवस्त्राङ्गरागादिविन्यासः, रत्नमण्डपविन्यासः, शय्यापरिष्कारः, जलवाद्यक्रीडा, जलविक्षेपः, चित्रयोजनानि, मालाकर्म, शिरोभूषणरचना, वस्त्रविन्यासः, कर्णकुण्डलरचना, गन्धानां मेलनम्, भूषणयोजना, मायाकर्म, मल्लविद्या, हस्तकौशलम्, शाकपिष्टाद्यन्नविधानम्, पानरसविधानम्, सूचनिर्माणम्, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरक्रीडा, श्लोकमालापठः, जिह्वाबन्धकाव्यकथनम्, ग्रन्थपठनम्, नाटककथादर्शनम्, काव्यसंधानम्, शय्याच्छादनकर्म, तन्तुवायनम्, तन्तुविन्यासः, तक्षकर्म, वास्तुविद्या, रत्नपरिक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, वृक्षायुरविज्ञानम्, बलिवृत्तादिनियमः, शुकशारिकादिप्रशिक्षणम्, शौचकर्म, केशकर्म, रहस्यपाठः, भाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमालालक्षणम्, यन्त्रनिर्माणम्, यन्त्रचित्रकर्म, सहपाठः, मानसकाव्यरचना, विविधकौशलम्, क्रीडाकौशलम्, कोशछन्दोवृत्तज्ञानम्, वस्त्रगोपनविधिः, विशेषपाशकक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकी, वैजयिकी, वैतालिकी च। श्रीशुक उवाच—वृष्णीनां मध्ये उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान् मन्त्रदर्शी, कृष्णस्य प्रियः सखा, बृहस्पतेः शिष्यः च, बुद्धौ अपि परमः। तस्मै भगवन् शरणागतदुःखहर्ता, उद्धवस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, यः तस्य परमप्रियः, एकदा इदं वचनम् उवाच— “गच्छ, सौम्य उद्धव, व्रजं प्रति; माता-पितरौ मम तुष्टिं प्रापय, गोपीनां च मम सन्देशैः विरहजनितं दुःखं शमय। ताः स्त्रियः, येषां मनः मयि एव, ये मयि प्राणान् अर्पितवन्त्यः, ये मम कृते सर्वसुखानि त्यक्तवन्त्यः, ये मां प्रियतमं आत्मानं च हृदि प्राप्ताः—ताः ये मम कृते सर्वधर्मान् परित्यज्य, मयि एव स्थिताः, ताः अहं धारयामि। मम प्रियं प्रियतमं दूरस्थं अपि, गोप्यः हे प्रिय, मयि अनुवर्तमानाः, सदा स्मृतिव्यग्राः, विरहवेदनया पीडिताः। मम गोकुलस्त्रियः, येषां हृदयानि मयि संलग्नानि, ताः कष्टेन प्राणान् धारयन्ति, मम आगमनाशया, मम सन्देशैः च एव।" एवं भगवतः आदेशं श्रुत्वा उद्धवः, गुरोः आज्ञां मान्य, रथमारुह्य नन्दस्य गोपग्रामं प्रति प्रस्थितवान्। स च उद्धवः, अस्तमितेऽर्के, नन्दव्रजं प्राप्य, तत्र प्रविष्टः, यत्र रथः गवां पदरजसा छन्नः आसीत्। तत्र बलवद्भिः वृषभैः गवां सङ्गमाय गर्जद्भिः, मातृगमनाय धावतां वत्सानां क्रन्दनैः च, वायुः निनादितः। श्वेतवत्सैः क्वचित् क्वचित् लीलया क्रीडद्भिः, दुग्धदायिनीभिः धेनुभिः, वेणुनादैः च, तद्व्रजं शोभितम् आसीत्। तत्र गोप्यः सुमनोरमाभरणधारिण्यः, गोपैः सह, बलरामकृष्णयोः पुण्यकृत्यानि गायन्त्यः, ग्रामं शोभयामासुः। तत् व्रजं यज्ञाग्निसूर्यातिथिगोब्राह्मणपितृदेवपूजाभिः, धूपदीपमाल्यैः च, सर्वतः शोभितम्। सर्वत्र पुष्पवाटिकाः, पक्षिसङ्घगीतैः प्रतिध्वनिताः, हंसबकपद्माकीर्णैः सरोवरैः च भूषिताः आसन्। तत्र आगते उद्धवे, नन्दः कृष्णस्य प्रियसखं आलिङ्ग्य, वासुदेववत् भक्त्या सम्पूज्य, परमं हर्षं प्राप। उत्तमं भोज्यम् अर्प्य, सुखोपवेशं कृत्वा, तस्य श्रमं निवृत्तं दृष्ट्वा, पादसंवहनादिभिः तं सन्तोष्य, कुशलं पप्रच्छ। नन्द उवाच—“सौम्य, सखे, शूरतनयः कुशलं वा? सः स्वजनपुत्रैः परिवृतः, क्लेशरहितः, सख्ये स्थितः वा? सौभाग्येन, दुष्टः कंसः, यः धर्मिष्ठयदून् द्वेष्टि स्म, स्वकर्मणा सह बन्धुभिः निहतः। कृष्णः स्मरति वा—मातरं, सखायः, गोपान्, ग्रामं, प्रियजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिं च? कदा वा सः गोविन्दः स्वजनान् एकवारं द्रष्टुम् आगमिष्यति? तदा वयं तस्य तन्मुखं, सुन्दरनासिकं, सुमधुरस्मितलोचनं च, पश्येम। दावाग्निवातवर्षवृषभसर्पादिभ्यः, दुष्प्रापद्भ्यः, मृत्योरपि, अस्मान् कृष्णः महात्मा रक्षितवान्। तस्य वीर्यकृत्यानि, विलासदृष्टीन्, हासवचनानि, स्मरन्तः, सर्वे कर्माणि शिथिलानि भवन्ति। ये देशाः—नद्यः, गिरयः, काननानि—मुकुन्दपदाङ्कैः शोभितानि, यत्र तं क्रीडन्तं दृष्टवन्तः, तत्र अस्माकं चेतांसि लीयन्ते। मम मन्ये, कृष्णरामौ, देवर्षभौ, किञ्चित् देवकार्यसिद्धये अत्र आगतौ, यथा गर्ग आह। कंसः, दशसहस्रगजबलः, मल्लाः, द्विपपतिः—एतान् सः सिंहवत् सर्वान् सहजं नष्टवान्। एकेन हस्तेन त्रयो बृहत् तालवृक्षान् धनुष्मन्तः इव, चूर्णितवान्; सप्तदिवसानीकं गिरिं धारितवान्। प्रलम्ब, धेनुक, अरिष्ट, तृणावर्त, बक, अन्ये च—एते दैत्याः, ये देवदानवान् जितवन्तः, सः क्रीडया एव निहन्ति स्म।” एवं कृष्णस्मरणपरायणः नन्दः, पुनः पुनः तद्गुणानुस्मरणेन, प्रेमवेगेन संतप्तः, मौनं स्थित्वा, विरहवेदनया आकुलः अभवत्।