सर्वे शास्त्रार्थाः केवलं उपयुक्तैः श्लोकैः आधृत्य एकया प्रवाहवत् कथया संस्कृते अनुवाद्यन्ते। कृष्णः बलरामश्च गुरुकुले सर्वाणि चतुःषष्टि कलाः केवलं चतुःषष्ट्यां दिनेभ्यः रात्रिषु च सम्यक् अधीतवन्तौ। ततः, गुरु-दक्षिणां दातुं इच्छन्तौ, गुरुम् यद् इच्छति तत् पप्रच्छताम्। तयोः अतिमानुषं बुद्धिं दृष्ट्वा, द्विजः स्वपत्नीं समुपविश्य, तयोः गुरु-दक्षिणाय मृतं पुत्रम्, यः प्रभासे महार्णवे नष्टः, पुनः प्राप्तुं याचितवान्। तौ वीर्यवन्तौ तं वरं अनुमोद्य, रथं समारुह्य प्रभासं गतौ, तीरं समीपं आगत्य किञ्चित् उपविशताम्; समुद्रः तौ विज्ञाय श्रद्धा-समर्पणानि उपनयत्। तत्र भगवान् उवाच—"हे समुद्र! शीघ्रं यं पुत्रं तव महावेगेन तरङ्गेण निगीर्णः, तम् दत्तुम् अर्हसि।" समुद्रः प्रत्युवाच—"न अहं तं ग्रहीतवान्, किंतु महादैत्यः पाञ्चजनः, यः शङ्खरूपेण जलमध्ये वसति, सः तं अपहृतवान्, हे कृष्ण।" इति श्रुत्वा, भगवान् जलं प्रविश्य तं दैत्यम् हत्वा, तस्य उदरे पुत्रं न अदृष्टवान्। तस्य शरीरे उत्पन्नं शङ्खं गृहित्वा, रथं पुनः आरुह्य, स यमस्य प्रियं नगरे, संयमनीं, अगच्छत्। तत्र आगत्य जनार्दनः स्वास्त्रैः सह शङ्खं निनादयत्; तस्य घोषं श्रुत्वा, यमः, प्राणिनां नियन्ता, तं अवलोकयत्। यमः तौ दिव्यं पूजनं भक्त्या समन्वितं कृतवान्, कृष्णं सर्वहृदयाधारम् नमस्कृत्य उवाच—"हे विष्णो! यः मानवाकारेण कर्म करोति, किम् अहं तव कर्तुं अर्हामि?" भगवान् उवाच—"गुरोः पुत्रः, स्वकर्मनिबद्धः, यः अत्र आगतः, तं मम आज्ञया प्रेषय।" यमः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, गुरु-पुत्रं यदुवराय उपनिन्याय; तं गुरवे दत्त्वा, पुनः वरं इच्छन्तुं पप्रच्छताम्। गुरुः स-सम्मानं उवाच—"प्रियौ, यूयं गुरु-दक्षिणां सम्यक् अदत्तम्; किम् अन्यत् इच्छामि अहं?" "गृहं गच्छतं, हे वीरौ, यूयोः कीर्तिः निर्मला भवतु; यः वेदः अधीतः, सः इह परत्र च स्थास्यति।" इति गुरुणा अनुमोदितौ, तौ रथेन नगरं प्रत्यागच्छताम्, यः वायुवत् शीघ्रः, मेघनिनादसदृशं शब्दं कुर्वन्। सर्वे जनाः रामं जनार्दनं च दृष्ट्वा, दीर्घकालं नष्टं धनं पुनः प्राप्तम् इव, हृष्टाः अभवन्। शैव-तन्त्रे उक्तानि चतुःषष्टि कलाः इदं प्रकारेण सन्ति—गीतम्, वाद्यं, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकला, लेख्यकला, धान्य-पुष्प-व्यवस्था, पुष्पशय्या, दन्त-वस्त्र-शरीर-आलङ्करणम्, रत्नमण्डनभूमिः, शय्या-रचना, जलवाद्यकला, जल-विक्षेपः, विविध-कला-संयोजनम्, मालाविन्यासः, शिरोभूषण-व्यवस्था, वसन-रचना, कर्ण-रचना, गन्ध-संयोजनम्, आभरण-व्यवस्था, मायाक्रिया, मल्लयुद्ध-कौशलम्, हस्तकौशलम्, शाक-पिष्ट-भक्ष्य-रचना, पेय-रस-व्यवस्था, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्थानम्, श्लोकमाला-पठः, जिह्वाक्रिया, पुस्तकपठनम्, नाटक-गाथादर्शनम्, काव्यरचना, चटई-तृण-कौशलम्, सूत-तन्तु-कौशलम्, तक्षकर्म, वास्तुकला, रजत-रत्न-परिक्षा, धातुकर्म, रत्नवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, वृक्षजीवनज्ञानम्, मेष-कुक्कुट-शुक-युद्ध-नियमः, शुक-शारिक-शिक्षणम्, शौचकर्म, केशकौशलम्, गुप्तसंकेत-पठः, विदेशभाषा-अनुकरणम्, देशभाषा-ज्ञानम्, पुष्पमालासूचक-लक्षणम्, यंत्रनिर्माणम्, यन्त्रचित्रकला, सहपठनम्, मनःकाव्यरचना, विविध-रचनाकौशलम्, क्रीडा-कौशलम्, शब्द-छन्द-प्रसाद-ज्ञानम्, वस्त्र-निगूढ-प्रणाली, विशेष-पाशक्रीडा, चुम्बक-क्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिक्य-विद्या, वैजयिक्य-विद्या, वैतालिक्य-विद्या। श्रीशुकः पुनः कथयति—वृष्णिवंशे उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान्, कृष्णस्य प्रियः, बृहस्पतेः शिष्यः, बुद्ध्याः अतीव उत्तमः। तस्मै भगवान्, शरणागत-शोक-हरः, कदा चित् उद्धवस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, यः अतीव प्रियः भक्तः च, उवाच— "गच्छ, सौम्य उद्धव, व्रजं; मातापित्रोः आनन्दं कुरु, मम सन्देशैः गोपीषु च, मम वियोग-दुःखं शमय। ताः स्त्रियः, येषां चेतः मयि स्थितम्, प्राणः मय्यर्पितः, मम कृते देहसुखं त्यक्त्वा, मम हृदि प्रियं आत्मानम् उपगच्छन्ति; याः मम कृते लोकधर्मं परित्यज्य, मम शरणं आगताः, ताः अहं धारयामि।" "मम प्रियं प्रियतमं दूरस्थं ज्ञात्वा, गोकुलस्त्रियः, हे प्रिय, मोहिता भवन्ति, सर्वदा मां स्मरन्त्यः, विरह-वेदनया व्याकुलाः। मम गोपाङ्गनाः, येषां हृदयः मयि एकीकृतम्, कष्टेन जीवितं धारयन्ति, मम आगमनस्य आशया, मम सन्देशैः च।" शुकः पुनः कथयति—एवं उक्त्वा, उद्धवः स्वामी-आज्ञां सम्मान्य, रथं समारुह्य नन्दस्य गोपग्रामं प्रत्यगच्छत्। सः नन्द-व्रजं संध्याकाले आगच्छत्; तस्य रथः गो-गमन-धूलिना गुह्यः अभवत्। तत्र वातः बलवान् वृषभाणां गर्जनैः, गोष्ठीषु गोप-गोष्ठीषु, धेनु-गमनैः, वत्सानां मातृ-गमनैः, स्तन्य-भार-धेनु-निनादैः, निनादितः अभवत्। श्वेत-वत्साः क्रीडन्तः, दुग्ध-ध्वनिः, वंशी-रवः च तत्र आसीत्। गोपाङ्गनाः, सुन्दर-आलङ्कृताः, गोपाः च, बलराम-कृष्णयोः शुभकृत्यानि गायन्तः, ग्रामं शोभयन्ति। गोपग्रामः अग्नि-सूर्य-अतिथि-गो-ब्राह्मण-पितृ-देव-पूजाभिः, धूप-दीप-माल्यैः च, पूर्णः अभवत्। सर्वत्र पुष्पवृक्ष-वनानि, पक्षी-गण-गीतैः, हंस-बक-कमल-पूर्ण-सरसः च शोभायमानानि। उद्धवः आगच्छत् इति ज्ञात्वा, नन्दः, कृष्णस्य प्रियसखा, उद्धवं सस्नेहं आलिङ्ग्य, वासुदेव-स्नेहेन सम्मानं अकरोत्। उत्तमं भोजनं दत्त्वा, सुकुमारं शय्यां उपवेश्य, उद्धवस्य श्रमं शमयित्वा, पाद-प्रक्षालनं, अन्यानि सेवाः च अकरोत्, कुशलं पप्रच्छ। "हे सौभाग्यवान्! सः मित्रं, शूरपुत्रः, कुशलं वर्तते वा? किम् सः स्वकुटुम्बैः पुत्रैः च परिवृतः, दुःखरहितः, स्नेह-स्थिरः वा?" "सौभाग्येन, दुष्टः कंसः, यः सत्पुरुषान् द्वेष्टि, स्वकर्मणा स्वपार्षदैः सह हतः।" "कृष्णः स्मरति वा अस्मान्—मातृं, मित्राणि, गोपान्, ग्रामं, स्वजनं, गोः, वृन्दावनं, गिरिं च?" "गोविन्दः एकवारं स्वजनं द्रष्टुं आगमिष्यति वा? तदा तस्य मुखं, सुन्दर-नासिकं, हास्य-नेत्रं च पश्येम।" "वनाग्नि-वर्ष-तूण-वृषभ-सर्पाद्यभ्यः, मरणादपि, कृष्णः, महात्मा, अस्मान् रक्षितवान्।" "यदा स्मरामः कृष्णस्य वीर्यकृत्यानि, विलास-दृष्टिं, हास्यम्, वचनं च, हे प्रिय, सर्वे कर्माणि विलीनानि भवन्ति।" "अस्माकं मनः तानि स्थानानि—नदी, पर्वत, वन—यत्र मुकुन्दस्य पादचिह्नानि, यत्र तं क्रीडन्तं दृष्टवन्तः, तत्र संलग्नम्।" "मम मन्ये कृष्णः रामः च, देवश्रेष्ठौ, देवकार्याय अत्र आगतौ, यथा गर्गः उक्तवान्।" "कंसः, यः दशसहस्र-गज-बलवान्, मल्लाः, गजपति—तं सर्वं सिंहः इव पशून्, सहजं विनष्टवान्।" एवं कृष्ण-बलरामयोः गुरु-दक्षिणा-वृत्तान्तः, उद्धवस्य व्रज-गमनं, नन्द-गोपग्रामस्य शोभा, गोप-गोपाङ्गनानां कृष्ण-विरह-वेदना, तथा उद्धवस्य आगमन-सम्मानः, शुद्धया, श्रद्धया च, एकया प्रवाहवत् कथया संस्कृते निवेदिता।