श्रीकृष्णः बलरामश्च, श्रेष्ठौ पुरुषाणां, गुरोः सन्दर्शने उपविष्टौ, धनुर्वेदस्य गुह्यं धर्मस्य तत्त्वानि न्यायमार्गान् तर्कशास्त्रं च राजशासनस्य षड्विधं विज्ञानं च गुरुणा सम्यक् उपदिष्टं प्राप्तवन्तौ। तौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ, राजन्, एकस्यैव वाक्यस्य श्रवणेन सर्वं तत् अवगच्छतुः। षट्चत्वारिंशदहोरात्रेषु एव, सर्वाणि तानि कलाः सम्यक् अधीतवान्तौ; ततः गुरुदक्षिणां दातुं, यद् इच्छति गुरुस्तत् पप्रच्छतुः। गुरुः, तयोः अतिमानुषं अद्भुतं बुद्धिप्रभावं दृष्ट्वा, भार्यया सह मन्त्रयित्वा, प्रबासे महोदधौ मृतं पुत्रं स्वं पुनः प्राप्तुम् गुरुदक्षिणां याचितवान्। तौ वीर्यसम्पन्नौ तद् अनुमोद्य, महाचरणं आरुह्य प्रबासं गतौ, तीरं समुपगम्य क्षणं उपविष्टौ; समुद्रः तौ विज्ञाय, सम्मानार्घ्यं उपनिन्ये। ततः श्रीकृष्णः उवाच—“हे समुद्र! शीघ्रं देहि तं पुत्रं यः तव महावेगेन निगीर्णः।” समुद्रः प्रत्युवाच—“हे कृष्ण! अहं न गृहीतः; महान् दैत्यः पञ्चजनः, शङ्खरूपेण जलमध्ये वसन्, तं बालं गृहीतः।” ततः श्रीभगवान् तद् श्रुत्वा, त्वरितं जलं प्रविष्टवान्, तं दैत्यं हत्वा अपि तस्य उदरे बालं न प्राप्तवान्। शङ्खं तस्य शरीरात् उत्पन्नं गृहीत्वा, पुनः रथं आरुह्य, संयमनीं नगरीं यमस्य प्रियां अगच्छत्। तत्र आगत्य, जनार्दनः स्वशस्त्रैः सह शङ्खं घोषयामास; तस्य घोषं श्रुत्वा, यमः, प्राणिनां नियन्ता, सम्यक् अवलोकितवान्। भक्त्या सम्यक् पूजां कृत्वा, कृष्णं सर्वहृदयानां निवासं नमस्कृत्य, उवाच—“हे विष्णो! मानवाकारेण विहरन्, किं करिष्यावः?” श्रीभगवान् उवाच—“गुरोः पुत्रः, स्वकर्मबंधनात् इह आगतः, हे महराजन्, मम आज्ञया तं प्रापय।” यमः “एवं भवतु” इति उक्त्वा, गुरोः पुत्रं यदूनां श्रेष्ठेभ्यः समर्पितवान्; ततः तं गुरवे दत्त्वा, पुनः वरं वरणाय पप्रच्छतुः। गुरुः सम्मान्यः उवाच—“प्रियौ! गुरुदक्षिणा पूर्णं दत्तम्; अस्य गुरोः किं इच्छनीयम्?” “गच्छतं गृहं, वीरौ, यशः भवतु निर्मलम्; यः वेदः अधीतः सः भवतु स्थिरः इह च परत्र च।” एवं गुरुणा अनुमोदितौ, तौ रथेन नगरं प्रत्यागतौ, वातवेगवत्, मेघनिनादसम्पन्नेन। सर्वे जनाः रामजनार्दनयोः दर्शनं कृत्वा प्रहृष्टाः, यथा बहु दिने नष्टं धनं पुनः प्राप्तम्। शैवतान्त्रेषु याः षट्चत्वारिंशत् कलाः निर्दिष्टाः, ताः इदं प्रकारेण गण्यन्ते—गीतं, वाद्यं, नृत्यं, अभिनयः, चित्रलेखनम्, कर्तनं, धान्यपुष्पविन्यासः, पुष्पशय्यायोजनम्, दन्तवस्त्राङ्गरचना, रत्नभूमिविन्यासः, शय्यायोजनम्, जलवाद्यक्रीडा, जलविक्षेपः, कलात्मकसंयोजनानि, मालाक्रिया, शिरोभूषणरचना, वसनयोजना, कर्णभूषणरचना, गन्धसंयोगः, आभरणविन्यासः, मायाक्रिया, मल्लयुद्धविद्या, हस्तचालकविद्या, शाकपिठान्ननिर्माणम्, पानपानकप्रयोगः, सुईकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरक्रीडा, श्लोकमाला, जिह्वाघोषः, पुस्तकपठनम्, नाटककथा-दर्शनम्, काव्यसमाप्तिः, दर्भमात्रक्रीडा, सूतवाचनम्, काष्ठविद्या, वास्तुशास्त्रं, रजतरत्नपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, वृक्षजीवनज्ञानम्, मेष-शुक-कुक्कुटयुद्धनियमः, शुक-सारिकाशिक्षणम्, शौचविद्या, केशविन्यासकौशलम्, गुप्तसङ्केतपठन्, विदेशभाषानुकरणम्, देशभाषाज्ञानम्, पुष्पमालाः शकुनि-लक्षणज्ञानम्, यंत्रनिर्माणम्, यन्त्रचित्ररचना, सहपठन्, मानसकाव्यरचना, विविधसृजनकौशलम्, क्रीडा, शब्दछन्दः, वस्त्रगोपनविधिः, विशेषपाशक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकीविद्या, वैजयिकीविद्या, वैतालिकीविद्या। एवं श्रीशुकः कथयति—वृष्णिवंशे उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान् मन्त्रदाता, श्रीकृष्णस्य प्रियः मित्रः, बृहस्पतेः शिष्यः, प्रज्ञायाः अतिशयेन उत्तमः। तस्मै श्रीभगवान्, शरणागतदुःखहरः, कदाचित् उद्धवस्य हस्तं स्वहस्ते गृहीत्वा, यतः सः अतिशयप्रियः भक्तः, इदं उवाच— “गच्छ, सौम्य उद्धव, व्रजं; मातापितरौ मम आनन्दय, मम संदेशैः गोपीभ्यः विरहक्लेशं विमोचय। ताः महिलाः, याः मयि मनः स्थितम्, मम प्राणसमर्पिता, देहसुखं त्यक्त्वा, मम प्रियं आत्मनं हृदि प्राप्ताः; याः लोकधर्मं मम निमित्तं परित्यज्य, मया धार्यन्ते। मम प्रियः दूरस्थः अपि, गोकुलस्य महिलाः, हे प्रिय, स्मरणेन मोहिताः, विरहवेदना-सन्तापेन अव्यग्राः। मम गोपिकाः, यासां हृदयं मयि एकीकृतम्, मम आगमनाशां, मम संदेशैः, कष्टेन जीवितं धारयन्ति।” एवं उक्त्वा, उद्धवः स्वामी-आज्ञां समादाय, रथं आरुह्य नन्दस्य गोपालग्रामं प्रति प्रस्थितवान्। सः नन्दव्रजं सायं समागच्छत्, रथः पशुपदपदधूलिना आवृतः। तत्र वृषभाणां गर्जनैः, गवां संगमे स्पर्धया, धेनुं प्रति धावमानानां वत्सानां ध्वनिभिः, क्षेत्रं निनादितम्। श्वेतवत्साः क्रीडन्तः, दुग्धध्वनिभिः, वंशीस्वरेण च तद् क्षेत्रं शोभितम्। तत्र गोपिकाः, भूषणैः विभूषिताः, गोपालैः सह, बलरामकृष्णयोः पुण्यकथाः गायन्त्यः, ग्रामं शोभयन्त्यः। स गोपालग्रामः अग्निसूर्यातिथिगवब्राह्मणपितृदेवपूजाभिः, धूपदीपमालाभिः, सम्यक् शोभितः। सर्वत्र पुष्पवनानि, पक्षिसमूहगीतैः, हंसबकपद्मयुक्तसरोवरैः, सुशोभितानि। उद्धवः आगत्य, नन्दः कृष्णस्य प्रियं मित्रं सन्दर्श्य, हर्षेण आलिङ्ग्य, वासुदेवस्य भक्त्या पूजितवान्। उत्तमं भोजनं दत्त्वा, सुखे शय्यायां उपवेश्य, उद्धवस्य श्रमः शमितः दृष्ट्वा, पादप्रक्षालनादिभिः सेवा कृत्वा, सुखावस्था पप्रच्छत्। “भाग्यशाली! सः मित्रः, शूरपुत्रः, कुशलः किम्? किम् सः स्वगृहे बालैः परिवारैः परिवृतः, क्लेशरहितः, मित्रत्वे स्थितः? सौभाग्येन, दुष्टः कंसः, यः सदा साधून् यदून् द्वेष्टवान्, स्वपापेन सह मृतः। किं कृष्णः स्मरति नो—मातरं, मित्रं, गोपालान्, ग्रामं, स्वजनान्, गाः, वृन्दावनं, गिरिं? किम् गोविन्दः पुनः एकवारं स्वजनं द्रष्टुं आगमिष्यति? तदा वयं तस्य मुखं, सुशोभनं नासिकं, हास्यपूर्णं नेत्रं च, पश्येम।” “वनाग्निभ्यः, वर्षवाताभ्यः, दुर्गवृषसर्पेभ्यः, दुर्गपाराय क्लेशेभ्यः, मृत्युतः अपि, कृष्णेन महात्मना रक्षिताः स्म। यदा कृष्णस्य वीर्यकृत्यं, विलासितदृष्टिः, हास्यं, वाक्यं स्मरामः, तदा सर्वकार्याणि विराम्यन्ते। अस्माकं मनः तानि स्थलं—नदी, पर्वत, वन—यत्र मुकुन्दस्य पदचिह्नानि शोभन्ते, यत्र तं क्रीडन्तं दृष्टवन्तः, तत्र एव अवस्थितम्।” एवं श्रीशुकः कथयति।