द्विजश्रेष्ठः स तयोः शुद्धभक्तिसम्पन्नचरित्रयोः प्रीतः, ताभ्यां सर्वाणि वेदाङ्गोपनिषदः सम्यगुपदिशत्, आचार्यरूपेण। ताभ्यां धनुर्वेदस्य गुह्यं धर्मस्य च तत्त्वानि, न्यायमार्गं च षाड्गुण्यं च राजधर्मविद्यां चोपदिष्टवान्। तौ नरश्रेष्ठौ, सर्वविद्याप्रवर्तकौ, केवलं एकेनैव उक्तेन सर्वं त्वरया बुबुधाते, हे राजन्। षट्चत्वारिंशद्दिनरात्रेषु एव ताभ्यां सर्वा विद्याः सम्पूर्णतया अधीताः; ततः गुरुदक्षिणां दातुं गुरुम् अभ्ययाचेताम्। तयोः अद्भुतमानुषातिक्रमबुद्धिं दृष्ट्वा द्विजः स्वपत्नीं समालोच्य, पुत्रस्य, यः प्रभासे महोदधौ मृतः, प्रतिप्रदानमेव गुरुदक्षिणां याचितवान्। तौ वीर्यवन्तौ तस्य अनुरोधं स्वीकृत्य, महारथं समारुह्य प्रभासं जग्मतुः, तत्र समुद्रतीरमुपेत्य क्षणमुपाविशताम्; तदा सागरः तौ विज्ञाय, पूजार्घ्यादिभिः सत्कारं चकार। तदा भगवान् उवाच—"हे समुद्र, यं पुत्रं त्वया महावेगेन निगीर्णं, सः शीघ्रं प्रयच्छ।" समुद्रः प्रत्युवाच—"नाहं तम् आदत्तवान्, पंचजनो नाम महासुरः, शङ्खरूपेण जले वसन्, तं बालकं जग्राह, हे कृष्ण।" इति श्रुत्वा भगवान् त्वरया जलमाविश्य तं दानवं हत्वा, तस्य उदरे बालकं नापश्यत्। तस्य शरीरे उत्पन्नं शङ्खं गृहीत्वा, रथं पुनरुपगम्य, संयमनीं पुरीं यमस्य प्रियाम् अगच्छत्। तत्र आगत्य जनार्दनः शस्त्रैः सहितः तं शङ्खं निनादयामास; तस्य घोरनिनादं श्रुत्वा, प्राणिनां संयमकृत् यमः तौ अवलोक्य। सः भक्तिपूर्वकं महापूजां कृत्वा, कृष्णं सर्वभूतहृदयालयं प्रणम्य, उवाच—"हे विष्णो, मानुषवपुर्धारिन्, किम् आवयोः कर्तव्यम्?" श्रीभगवानुवाच—"अस्माकं गुरोः पुत्रः, स्वकर्मबन्धनैः अत्र नीतः, सः ममाज्ञया समुपनीयताम्, हे महाभाग।" "एवं अस्तु" इत्युक्त्वा यमः स गुरुपुत्रं यदुकुलश्रेष्ठाभ्यां प्रदाय, पुनः वरं वरयेत्युवाच। गुरुः सविनयम् उवाच—"वत्सौ, गुरुदक्षिणा सम्यक् दत्ता; किम् अन्यत् इच्छेयम्?" "गच्छतं वीरौ, यशो निःकल्मषं भवतु; वेदाः चिरं स्थास्यन्तु।" एवं गुरुना अनुमोदितौ, तौ नगरं रथेन वायुवेगेन मेघनिनादेन प्रतिजग्मतुः। नगरवासिनः सर्वे रामजनार्दनौ दृष्ट्वा, चिरनष्टधनलाभवत् हृष्टाः अभवन्। षट्चत्वारिंशद्विद्याः, यथोक्तं शैवशास्त्रे, इमे—गीतम्, वाद्यम्, नृत्यम्, नाट्यम्, चित्रकर्म, लेख्यकर्म, धान्यपुष्पव्यवस्था, पुष्पशय्या, दन्तवस्त्राङ्गरागादिसज्जा, रत्नमण्डनभूमि, शय्यायोजनम्, जलवाद्यक्रीडा, जलक्रीडा, कलाविधिः, मालाकर्म, शिरोभूषणम्, वसनरचना, कर्णाभरणकल्पना, गन्धानुलेपनम्, रत्नविन्यासः, मायाकर्म, मल्लयुद्धम्, हस्तकौशलम्, शाकपिष्टकाद्यन्नरचना, पेयपानीयसुरानिर्माणम्, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तराणि, श्लोकमालापाठः, जिह्वाकठिनपाठः, ग्रन्थपठनम्, नाट्यकथापरिज्ञानम्, काव्यसमाप्तिपरिज्ञानम्, चर्मरज्जुशय्याकर्म, तन्तुवायनम्, काष्ठकर्म, वास्तुविद्या, रजतरत्नपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खनिजज्ञानम्, वृक्षायुःशास्त्रविज्ञानम्, मृगपक्षियुद्धनियमाः, शुकशारिकादिवाक्यशिक्षा, शौचविद्या, केशरचना, गूढाक्षरपाठः, विदेशभाषानुकरणम्, देशभाषाज्ञानम्, पुष्पमालालक्षणशास्त्रविज्ञानम्, यन्त्रनिर्माणम्, यन्त्ररचनाशास्त्रविज्ञानम्, सहपाठः, मानसकाव्यरचना, विविधकला, क्रीडायुक्तकौशलम्, शब्दछन्दःकोशज्ञानम्, वस्त्रगोपनविधिः, विशेषपाशकक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिक्यादीविद्या, वैजयिक्यविद्या, वैतालिक्यविद्या इति। एवं श्रीशुक उवाच—वृष्णिषु उद्धवो नाम, बुद्धिमत्तमः, कृष्णस्य प्रियः सखा, बृहस्पतेः शिष्यः, सर्वेषां मतिमान् आसीत्। तस्मै श्रीभगवान्, शरणागतदुःखहर्ता, कदाचित् स्वहस्तं तस्य हस्ते निधाय, स्नेहात् इदं वचनमुवाच—"गच्छ सौम्य उद्धव, व्रजं मम मातरौ सुखय, गोपीनां मम सन्देशैः विरहदुःखं हर्षय।" "याः स्त्रियः मय्येव मनः समर्प्य, प्राणान् मयि अर्पितवन्त्यः, मम हेतोः सर्वसुखं त्यक्त्वा, मां हृदि प्रियतमं आत्मानं च समासाद्य, स्वधर्मं मम कृते परित्यज्य, मय्येव तिष्ठन्ति; ताः अहं धारयामि।" "मयि प्रियसखि दूरस्थेऽपि, गोकुलस्त्रियः मन्मनस्काः, मम स्मरणेन मोहिताः, विरहव्यथया संतप्ताः।" "मम गोप्यः, येषां हृदयं मय्येकतया स्थितम्, मम आगमनाशया मम सन्देशैश्च, कठिनेन प्रकारेण जीवितं धारयन्ति।" एवं भगवान् उक्त्वा, उद्धवः स्वामिनः आज्ञां शिरसा गृह्णन्, रथमारुह्य नन्दगोकुलं जगाम। सायं समये, नन्दव्रजं प्राप्तः स उद्धवः, गोधनपदधूलिना रथं गुप्त्वा प्रविवेश। तत्र बलवदृषभाणां गोषु रममाणानां रवः, धेनूनां सुतैः धावद्भिः मातरं प्रति क्रन्दनं च, सर्वं दिशः पूरयामास। शुक्लवर्णवच्छलानां क्रीडया, दुग्धधारया, वंशीवाद्यैः च तद्व्रजं शोभितम्। तत्र गोप्यः सुसज्जिताः, गोपालकैः सह, बलरामकृष्णयोः पुण्यकीर्तिं गायन्त्यः, ग्रामं शोभयामासुः। तद्गोकुलं वह्निसूर्यादिपूजाभिः, अतिथिगवां ब्राह्मणपितृदेवतार्चनैः, धूपदीपमाल्यैः च समृद्धम्। सर्वत्र पुष्पवनानि, पक्षिसंघगीतैः, हंसबकपद्मयुक्तसरोवरैः च शोभितानि। तत्र आगते, नन्दः कृष्णप्रियसखं उद्धवं हर्षेण आलिङ्ग्य, वासुदेववत् भक्त्या सत्कृत्य, उत्तमं भोजनं दत्त्वा, सुखासने उपवेश्य, विश्रान्तिं दृष्ट्वा, पादसंवाहनादिभिः तं पूजयामास। सः पप्रच्छ—"कच्चित् सखा अस्माकं शूरसूनुः कुशलः? सः स्वबन्धुभिः पुत्रैः च परिवृतः, निर्भयः, स्नेहे स्थितः वा?" "धन्यं यद् दुष्टः कंसः, सतां यदूनां द्वेष्टा, स्वकर्मणा स्वजनैः सह हतः, कृष्णेन।" "कच्चित् कृष्णः स्मरति नो मातरं, सखायं, गोपालान्, ग्रामं, स्वजनान्, गावः, वृन्दावनं, गिरिम्?" "कदा अपि सः गोविन्दः स्वजनान् द्रष्टुं आगमिष्यति? तदा वयं तस्य मुखं, सुस्मितं सुन्दरनासिकं च, पश्येम।" "वनदावानलात्, वृष्टिवातात्, मत्तमहिषसर्पेभ्यः, दुःसाध्येभ्यश्चापद्भ्यः, मृत्योरपि, कृष्णः अस्मान् रक्षितवान्।" "यदा वयं कृष्णस्य वीर्यक्रीडादृष्टिं हासवदनं भाषणं च स्मरामः, तदा सर्वकर्माणि अस्माकं मन्दानि भवन्ति।