एवं दीक्षां प्राप्त्वा द्विजत्वं च लब्ध्वा, तौ कुलशिष्टैः गर्गादिभिः आचार्यैः अधीत्य व्रतम् आरब्धवन्तौ। सर्वज्ञानाधारौ, सर्वज्ञौ, जगदाधिपती, तौ स्वीयां निर्मलां बुद्धिं गूढम् कृत्वा सामान्यजनवत् आचारं उपनयन्। गुरुकुले वासाय इच्छन्तौ काश्यां अवन्त्यां स्थितं सन्दीपनिं उपगम्य, यथाविधि आत्मसंयमेन गुरुम् उपसंगम्य, तं निर्दोषं सेवाम् कृत्वा, भक्त्या देववत् अधीयते स्म। तौ शुद्धभक्त्या आचार्यं तुष्टवन्तौ, सः द्विजश्रेष्ठः तान् सर्ववेदान् शाखोपनिषदान् च यथाशास्त्रं उपदिदेश। धनुर्वेदस्य गुह्यं, धर्मस्य तत्त्वानि, न्यायमार्गान्, तर्कशास्त्रं, षाड्गुण्यं राजविद्यां च तान् अवदद्। तौ पुरुषश्रेष्ठौ, सर्वज्ञानप्रवर्तकौ, एकस्य उच्चारणात् एव सर्वं तत्त्वं अवगच्छताम्, हे राजन्। केवलं चतुर्दशषष्टिदिनरात्रेषु सर्वविद्याः अधीत्य, आचार्यदक्षिणां दातुम् इच्छन्तौ, गुरुम् पप्रच्छतुः। तयोः अद्भुतं अतिमानुषं प्रज्ञां दृष्ट्वा, द्विजः पत्न्या सह मन्त्रयित्वा, प्राभासे महोदधौ मृतं पुत्रं पुनः प्राप्तुम् आचार्यदक्षिणां याचितवान्। तौ वीर्यशालिनौ तदनु महारथम् आरुह्य प्राभासं गत्वा, तीरं समुपेत्य, क्षणं स्थित्वा, समुद्रः तान् अभिज्ञाय, सम्मानार्हं दानं अकरोत्। भगवान् उक्तवान्—"हे समुद्र, शीघ्रं तं पुत्रं यः महोर्मिणा गृहीतः, दत्तवान् भव।" समुद्रः प्रत्यवदत्—"हे भगवन्, मया न गृहीतः; पंचजनः नाम महान् दैत्यः, शंखरूपेण जलमध्ये वसन्, तं गृहीतवान्, हे कृष्ण।" तद् श्रुत्वा भगवान् शीघ्रं जलं प्रविष्ट्वा, तं दैत्यं हत्वा, तस्य उदरे पुत्रं नापश्यत्। शंखं तस्य देहात् उत्पन्नं गृहित्वा, रथम् आगत्य, सायम्यानीं नगरीं यमस्य प्रियां अगच्छत्। तत्र आगत्य, जनार्दनः स्वशस्त्रैः सह शंखं निनादितवान्; तस्य घोषं श्रुत्वा, यमः जीवसंयमकः, तान् अवलोक्य, भक्त्युत्कर्षेण पूजां कृत्वा, कृष्णं सर्वहृदयालयं नमस्कृत्य, उवाच—"हे विष्णो, मानुषरूपेण कृतं, किं वां करवामि?" भगवान् अवदत्—"आचार्यपुत्रः स्वकर्मबंधनैः अत्र आगतः, मम आज्ञया तं समर्पय।" यमः "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, आचार्यपुत्रं यदुवर्येभ्यः समर्प्य, गुरवे दत्त्वा, पुनः वरं याचितवान्। गुरुः उक्तवान्—"प्रियौ, युष्माभिः आचार्यदक्षिणा पूर्णा दत्ता; अन्यः कः कामः आचार्यस्य युष्माकम्?" "गृहं गच्छतं, वीरौ, युष्माकं कीर्ति शुद्धा भवतु; अधीतं वेदज्ञानं यत्र तत्र स्थिरं भवतु।" एवम् अनुमत्य, तौ नगरं रथेन, वातवेगवत्, मेघनिनादेन, प्रत्यागच्छतुः। रामा-जनार्दनयोः आगमनं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः हर्षिताः अभवन्, यथा बहुदिनानां अभावात् नष्टं धनं पुनः प्राप्तम्। शैव-तन्त्रेषु उक्तानि चतुर्दशषष्टि कलाः इदानीं वर्ण्यन्ते—गीतम्, वाद्यं, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकर्म, विचित्रकर्म, तण्डुल-पुष्पविन्यासः, शय्यायोजनम्, दन्त-वस्त्र-शरीर-संस्कारः, रत्नमण्डनम्, शय्यायोजनम्, जलवाद्यकर्म, जलक्रीडा, कलानां संयोगः, मालाकर्म, शिरोभूषणम्, वस्त्रयोजनम्, कर्णभूषणम्, गन्धसंयोगः, रत्नसंस्कारः, मायाकर्म, मल्लयुद्धम्, हस्तकौशलम्, शाक-पीठक-निर्माणम्, पेय-पान-व्यञ्जनम्, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रहेलिका, पद्यपंक्तिपाठः, शब्दक्रीडा, ग्रन्थपठनम्, नाटक-दृष्टिः, काव्यरचना, चर्मकर्म, तन्तुवायः, काष्ठकर्म, वास्तुकर्म, रजत-रत्न-परीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खनिजज्ञानम्, वृक्षजीवज्ञानम्, मेष-शुक-लवक-युद्धनियमः, शुक-शारिक-शिक्षणम्, शौचकर्म, केशकौशलम्, गोपनीय-कोड-पाठः, भाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमालानिमित्तज्ञानम्, यंत्रनिर्माणम्, यंत्ररचना, सहपठनम्, मानसिककाव्यरचना, विविधकौशलम्, क्रीडाकौशलम्, शब्दकोश-छन्दः-पद्यज्ञानम्, वस्त्रगोपनकौशलम्, विशेषद्यूतक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकी, वैजयिकी, वैतालिकी कलाविज्ञानम्। श्रीशुकः उवाच—वृष्णिषु उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान्, कृष्णस्य प्रियः, बृहस्पतिः शिष्यः, प्रज्ञायाः परमोत्कृष्टः। तस्मै, शरणागतदुःखहरः भगवान्, एकदा उद्धवस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, यः अत्यन्तप्रियः भक्तः, उवाच। "गच्छ, सौम्य उद्धव, व्रजं; मातापितरौ मम आनन्दय, तथा मम सन्देशैः गोपीभ्यः विरहजं दुःखं शमय।" "ताः स्त्रियः, यासां मनः मयि स्थिरम्, प्राणः मयि समर्पितः, मम कृते देहसुखं त्यक्तम्; ताः प्रियं आत्मनं मयि हृदि प्राप्ताः। याः मम कृते लोकधर्मं परित्यज्य, मयि आश्रयिताः—अहं ताः धारयामि।" "मम प्रियाः, गोकुलस्त्रियः, यद्यपि दूरस्थः अहम्, ताः मम स्मरणेन, विरहवेदना-सन्तापेन मोहिताः।" "मम गोप्यः, यासां हृदयानि मयि एकीकृतानि, मम आगमनस्य आशया तथा मम सन्देशैः, कष्टेन जीवितं धारयन्ति।" एवं उक्त्वा, उद्धवः, स्वामी-आज्ञां सम्मान्य, रथम् आरुह्य नन्दस्य गोपालग्रामं प्रस्थितवान्। सायं समये, नन्दव्रजं प्राप्त्वा, उद्धवः, रथस्य धूलिना गुप्तः, प्रविष्टः। बलवद्वृषभाणां गर्जितैः, गोष्ठीषु गायां संगमे स्पर्धायाः घोषः, पयःपूर्णानां वत्सानां मातृभ्यः धावनं च, आकाशं पूरितम्। श्वेतवत्साः क्रीडन्तः, दुग्धध्वनिः, वंशनिनादः, गोष्ठं शोभयन्ति। गोप्यः सुशोभिता, गोपालैः सह, बलरामकृष्णयोः शुभकृत्याः गीतानि गायन्त्यः, ग्रामं शोभयन्ति। रमणीयं गोपालग्रामं अग्निसूर्य-अतिथिगो-ब्राह्मण-पितृ-देवपूजाभिः, धूपदीपमालाभिः, सुसंस्कृतम्। सर्वत्र पुष्पोद्यानानि, पक्षिसमूहगीतैः, हंस-बक-पद्मयुक्त-तडागैः शोभितम्। आगत्य, नन्दः कृष्णस्य प्रियसखं उद्धवम् आलिङ्ग्य, वासुदेववत् भक्त्या सम्मानितवान्। उत्तमं भोजनं दत्त्वा, सुखशय्यायाम् उपवेश्य, उद्धवस्य श्रान्ति-निवारणं दृष्ट्वा, पादप्रक्षालनं च कृत्वा, कुशलप्रश्नं अपृच्छत्। "सौभाग्यवन्, सखा शूरपुत्रः कुशलम् अस्ति वा? कुटुम्बैः पुत्रैः च परिवृतः, क्लेशरहितः, सख्ये स्थिरः अस्ति वा?" "सौभाग्येन, दुष्टः कंसः, यः सदा साधुयदून् द्वेष्टि, स्वपापेन स्वसैन्येन सह हतः।