ततः, हे राजन्, सुरस्य पुत्रः वसुदेवः स्वयोः पुत्रयोः उपनयनं यथाविधि ब्राह्मणैः आचार्यैः च सम्यक् सम्पादितवान्। तदनन्तरं सः ताभ्यां गोः सुवर्णमालाभिः भूषिताः, शोभिताः, वत्सयुक्ताः, उत्तमवस्त्रैः आवृताः, ब्राह्मणेषु भूषितेषु पूज्येषु दत्तवान्। या गोः वसुदेवः कृष्णरामयोः जन्मसमये मनसा समर्पितवान्, ताः स्मृत्वा—यत् कंसः ताः अन्यायेन गृहीत्वा—सम्प्रति ताः दत्तवान्। एवं उपनयनोपलक्ष्य द्विजत्वं प्राप्तौ तौ श्रेष्ठौ पुत्रौ गर्गादिभ्यः कुलाचार्येभ्यः अधीत्य व्रतम् आस्थाय गुरुकुलं गतौ। सर्वविद्याधारौ, सर्वज्ञौ, विश्वस्य अधिपती, तौ स्वीयां निर्मलां बुद्धिं गूढं कृत्वा सामान्यजनवत् आचारं अवहन्। गुरुकुले निवासाय इच्छन्तौ तौ काश्यां अवन्त्यां निवसन्तं सन्दीपनिं आचार्यं उपगतौ। यथायोग्यं विनीत्यात्मना तौ गुरुम् उपसंगम्य, निष्कलुषं सेवां कृत्वा, भगवत्स्वभावेन तं देववत् अधीतवन्तौ। तयोः निर्मलां भक्तिं दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठः सन्दीपनिः तान् सर्ववेदान् शाखोपनिषद्भिः सह उपदिशत्। सः तान् धनुर्वेदस्य रहस्यं, धर्मस्य तत्त्वं, न्यायमार्गं, तर्कशास्त्रं, राजशास्त्रस्य षड्विधं विज्ञानं च उपदिशत्। तौ नरश्रेष्ठौ, सर्वविद्याप्रवर्तकौ, एकेनैव वाक्येन सर्वं तत्त्वं त्वरितं अवगच्छतुः। षट्चत्वारिंशद्याः अह्न्यः रात्रयः च मध्ये सर्वाः कलाः अधीतवन्तौ; ततः गुरुदक्षिणां याचितवन्तौ। तयोः अद्भुतं अतिमानुषं प्रज्ञां दृष्ट्वा द्विजः पत्नीं समालोच्य, प्रबासस्थे महोदधौ मृतं पुत्रं प्रतिनयने गुरुदक्षिणां अभ्यर्थितवान्। तौ वीर्यशाली कृष्णरामौ तदनु स्वीयं रथं आरुह्य प्रबासं गतौ, तत्र समुद्रतीरे किञ्चित् उपविशतौ; समुद्रः तौ ज्ञात्वा सन्मानार्घ्यं समर्पितवान्। भगवान् उक्तवान्—"हे समुद्र, शीघ्रं तत्र लहर्याः ग्रस्तं गुरुपुत्रं देहि।" समुद्रः प्रत्यवदत्—"हे प्रभो, मया न गृहीतः; तत्र जलस्थः महान् दैत्यः पञ्चजनः शङ्खरूपेण तं बालं गृहीतवान्, हे कृष्ण।" एतत् श्रुत्वा भगवान् तीव्रेण वेगेन जलं प्रविश्य तं पञ्चजनं हत्वा, तस्य उदरे बालं न प्राप्तवान्। तस्य शरीरे उत्पन्नं शङ्खं गृहित्वा रथं पुनः आरुह्य सः संयमनीं नगरीं यमस्य प्रियं स्थानं गतवान्। तत्र आगत्य जनार्दनः शस्त्रैः सह शङ्खध्वनिं कृतवान्; तस्य घोषं श्रुत्वा यमः, प्राणिनां नियन्ता, तौ दृष्ट्वा। यमः तौ भक्तिपूर्वकं मह्यं पूजां कृत्वा, कृष्णं सर्वभूतहृदयालयं नमस्कृत्य, उक्तवान्—"हे विष्णो, मानवाकृत्या कृतं तव कार्यं, किं करावः?" भगवान् उक्तवान्—"गुरुपुत्रः, स्वकर्मबन्धनैः अत्र आगतः, मम आज्ञया तं समर्पय।" "एवम् अस्तु" इति यमः तं गुरुपुत्रं यादवश्रेष्ठाभ्यः समर्पितवान्; ततः गुरवे दत्त्वा पुनः वरं याचितवन्तौ। सन्दीपनिः उक्तवान्—"प्रियौ, गुरुदक्षिणा पूर्णा, गुरोः किं वा इच्छनीयम्?" "गृहं गच्छतं, वीरौ, यशः निर्मलं भवतु; अधीतं वेदज्ञानं स्थिरं भवतु।" एवं गुरुना अनुमोदितौ तौ स्वपुरं रथेन वातवेगेन गगनगर्जनसदृशं शब्दं कृत्वा प्रत्यागतौ। तत्र सर्वजनाः रामजनार्दनयोः आगमनं दृष्ट्वा, दीर्घकालं नष्टं धनं पुनः प्राप्तं इव, हृष्टाः अभवन्। शैवतान्त्रेषु निर्दिष्टाः षट्चत्वारिंशत् कलाः इति—गीतम्, वाद्यं, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकर्म, लेख्यकर्म, धान्यपुष्पविन्यासः, पुष्पशय्यायोजनम्, दन्तवस्त्रशरीरभूषणम्, रत्नमण्डनभूमिविन्यासः, शय्याप्रयोगः, जलवाद्यक्रीडा, जलविक्षेपः, विविधकलासंयोगः, मालाकर्म, शिरोभूषणयोजना, वसनप्रयोगः, कर्णभूषणरचना, गन्धसंयोगः, रत्नसंग्रहः, मायाकर्म, मल्लविद्या, हस्तचालककौशलम्, शाकपिष्टान्नविधानम्, पेयपानविधानम्, सूचनिर्माणम्, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरक्रीडा, श्लोकमालिका, वाक्चालकक्रीडा, पुस्तकपठनम्, नाट्यकथानिर्देशनम्, काव्यप्रहेलिका, चर्मदण्डकर्म, सूतवर्तनम्, काष्ठविद्या, वास्तुशास्त्रः, रजतरत्नपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, वृक्षजीवज्ञानम्, मेषकुक्कुटकपोतयुद्धनियमः, शुकशारिकवाक्प्रशिक्षणम्, शुद्धिकर्म, केशकौशलम्, गुप्ताक्षरपाठः, भाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमालानिमित्तज्ञानम्, यंत्रनिर्माणम्, मण्डलकर्म, सहपाठः, मानसिककाव्यरचना, विविधकौशलम्, क्रीडाप्रयोगः, शब्दछन्दः, वस्त्रगोपनकौशलम्, विशेषपाशक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकी, वैजयिकी, वैतालिकी कलाविज्ञानम्। श्रीशुकः उवाच—वृष्णिवंशे उद्दवः अग्रगण्यः, बुद्धिमान्, कृष्णस्य प्रियः मित्रः, बृहस्पतिः शिष्यः, प्रज्ञायाः उत्तमः। तस्मै श्रीभगवान्, शरणागतदुःखहरः, कदाचित् स्वहस्तं उद्दवस्य हस्ते स्थाप्य, स्नेहात् उक्तवान्— "गच्छ, सौम्य उद्दव, व्रजं; मातापित्रोः आनन्दं कुरु, गोपीनां दुःखं मम सन्देशैः शमय। ये गोप्यः मनसा मयि स्थिताः, प्राणैः मयि समर्पिताः, मम कृते सर्वसुखं त्यक्त्वा, मम प्रियं आत्मनं हृदि प्राप्ताः; ये मम कृते सर्वधर्मं त्यक्त्वा, तान् अहं धारयामि। मम प्रियः, दूरस्थः अपि, गोकुलस्य स्त्रियः मम स्मरणेन मोहिताः, विरहव्यथया संतप्ताः। मम गोप्यः, हृदयेन मयि एकीकृताः, मम आगमनस्य आशया, मम सन्देशैः, कष्टेन जीवितं धारयन्ति। एवं भगवतः आज्ञां श्रुत्वा, उद्दवः, गुरुवचनं मान्यं कृत्वा, रथं आरुह्य, नन्दस्य गोपग्रामं प्रस्थितवान्। सः नन्दव्रजं सायं समये प्राप्तवान्, रथः गोमृगपादपुल्लेन धूलिना आच्छादितः। तत्र वृषभाः गोषु संग्रहेण गर्जन्तः, वत्साः मातरं दूग्धपूर्णां धावन्तः, गोष्ठं घोषयन्तः। श्वेतवत्साः क्रीडन्तः, दुग्धनिर्गमनध्वनिः, वेणुनिनादः, सर्वत्र शोभां विततौ। तत्र गोप्यः शोभिताः, गोपाः च बलरामकृष्णयोः पुण्यकर्माणि गीतानि गायन्तः, ग्रामं रम्यं कृत्वा। तत्र गोष्ठं अग्निसूर्यादिपूजाभिः, अतिथिगोब्राह्मणपितृदेवतार्चनैः, धूपदीपमालाभिः च शोभितम्। सर्वत्र पुष्पपूर्णवनानि, पक्षिसमूहगीतैः, हंसबकपद्मयुक्तसरोवरैः च शोभितम्। तत्र आगत्य, नन्दः कृष्णस्य प्रियसखा उद्दवम् आलिंग्य, वासुदेववत् भक्त्या पूजितवान्। एवं पद्मपुरुषस्य चरितं, कृष्णरामयोः विद्याध्ययनं, गुरुदक्षिणा, उद्दवस्य व्रजगमनं च, शुद्धभावेन, श्रद्धया, संक्षिप्तं वर्णितम्।