नन्दं वृजवासिनश्च तथा सान्त्वयित्वा भगवान् अच्युतः सविनयं वस्त्राभरणपात्रादिभिः सम्मानपूर्वकं तान् पूजयामास। तदा नन्दः स्नेहेन सम्परिपूर्णः कृष्णबलरामौ सस्नेहमालिङ्ग्य नेत्राभ्यां बाष्पपूरितलोचनः सह गोपालैः स्वग्रामं वृजं प्रति प्रत्यागच्छत्। ततः सुरसूनुः वसुदेवः स्वपुत्रयोः यथाविधि यज्ञोपवीतसंस्कारं द्विजैः ऋत्विग्भिश्च वेदविधिना कारयामास। स च ताभ्यां सुवर्णहाराभूषिताः सुशोभनवस्त्रवस्ताः सवत्साः गोः द्विजातिभ्यः दत्तवान्, तानपि सुसज्जितान् पूजयामास। या गाः वसुदेवेन प्राज्ञेन कृष्णरामजन्मनि मानसदा समर्पिताः, ताः स स्मृत्वा काम्सेन हृताः इति, तदानीं द्विजातिभ्यः न्यवेदयत्। एवं संस्कारं प्राप्य द्विजत्वं प्राप्तौ तौ महात्मनौ गर्गाद्याचार्येभ्यः वेदाध्ययनव्रतम् उपाक्रमताम्। सर्वज्ञौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ अपि तौ भगवन्तौ निजज्ञानं गूढीकृत्य मानुषवत् अचरताम्। आचार्यगृहवासकामनया काश्यां स्थितं सन्दीपनं नाम आचार्यं अवन्तिपुरीं गत्वा उपजग्मतुः। यथाविधि विनीत्या तं गुरुमुपेत्य भक्त्या तं देववत् उपसेवेताम्। तयोः शुद्धया सेवया तुष्टः स द्विजश्रेष्ठः सर्ववेदान् शाखोपनिषदः च ताभ्यां उपदिदेश। धनुर्वेदं धर्मनयशास्त्रं तर्कविद्यां षाडङ्गराजविद्यां च गूढमुपदिशत्। तौ पुरुषश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ केवलं एकश्रवणेन सर्वं त्वरितं अवगच्छताम्। षट् चत्वारिंशदहोरात्रे एव तौ सर्वकलाः पूर्णतया अधिगम्य, गुरवे दक्षिणां याचितुम् उपस्थितौ। तयोः अतिमानुषबुद्धिं दृष्ट्वा गुरुर्द्विजः भार्यया सह मन्त्रयित्वा, प्रभासतीर्थे महोदधौ मृतं आत्मपुत्रं दक्षिणारूपेण याचितवान्। तौ वीर्यशालिनौ तदङ्गीकृत्य महारथेन प्रभासतीर्थं गत्वा समुद्रतीरं सम्प्राप्य क्षणमुपाविशताम्। सागरः तौ सम्यग्ज्ञात्वा पूजार्घ्यादिभिः सम्मानं कृतवान्। भगवान् उवाच—“हे सिन्धो, शीघ्रं तं पुत्रं यः तवालये महातरङ्गे गृहीतः, समर्पय।” सागरः प्रत्युवाच—“भगवन्, मया न हृतः; यः पाञ्चजनो नाम दैत्यः शङ्खरूपेण जलनिवासी, स एव तं बालकं गृहीतवान्, हे कृष्ण।” इति श्रुत्वा भगवान् शीघ्रं जलं प्रविश्य तं दानवं निहत्य तस्य उदरे पुत्रं न अदृशत्। तस्य शरीरे उत्पन्नं शङ्खं गृहित्वा स्वरत्थं प्रतिनिवृत्य, ततः संयमनीं यमस्य प्रियां पुरीं जगाम। तत्र गत्वा जनार्दनः स्वशस्त्रैः सह शङ्खं घोषयामास। तस्य निनादं श्रुत्वा यमः प्राणिनां संयमी तान् अवलोक्य, भक्तिपूर्वकं पूजार्घ्यं दत्त्वा, कृष्णं सर्वभूतहृदयालयं प्रणम्य, उवाच—“हे विष्णो, मानुषवेषेण चरन्वां किम् आज्ञापयामि?” भगवान् उवाच—“गुरोः पुत्रः स्वकर्मबन्धनैः अत्र नीतः, हे राजन्, ममाज्ञया तम् आनय।” यमः “एवं भवतु” इति उक्त्वा तं पुत्रं यदुवराय समर्प्य, पुनः वरं वाञ्छितुम् आचार्यं याचितवन्तौ। गुरुः सस्नेहमुवाच—“प्रियौ, गुरुदक्षिणा पूर्णा; मम कः अभिलाषः शिष्यौ युष्मद्वत् सती?” पुनः उवाच—“गच्छतम्, वीरौ, युष्माकं कीर्तिः निर्मला अस्तु, वेदाः अपि युष्माकं स्थायिनः स्युः।” एवं गुरुणा अनुमोदितौ तौ महात्मानौ वायुवेगसमेन रथेन नगरीं प्रतिनिवृत्तौ, मेघरवसमन्वितेन शब्देन। सर्वे जनाः रामजनार्दनयोः पुनर्दर्शनात् बहुदिननष्टधनलाभवत् प्रमुदिताः। शैवतन्त्रे निर्दिष्टाः चतुःषष्टिकला एते—गीतम्, वाद्यं, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकर्म, विचित्रकथा, पुष्पशयनरचना, अङ्कुरारोपणम्, दन्तवस्त्राङ्गरचना, रत्नमण्डपविन्यासः, शयनप्रस्तरः, जलवाद्यकौशलम्, जलविसर्गः, विविधकलासंयोगः, मालाकर्म, शिरोभूषणरचना, वसनरचना, कर्णकुण्डलनिर्माणम्, गन्धसंयोगः, भूषणविन्यासः, मायाक्रिया, मल्लविद्या, हस्तकौशलम्, शाकपिष्टकर्म, सुरापानप्रस्तावः, सूत्रकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरपद्धतिः, श्लोकमालाकथनम्, जिह्वावल्ली, ग्रन्थपाठः, नाटकदर्शनम्, चित्रकाव्यसमापनम्, चर्मकाष्ठकर्म, तन्तुवायनम्, तक्षकर्म, वास्तुविद्या, रजतरत्नपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, मणिवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, तरुविज्ञानम्, बलिवृत्तविद्या, शुकशारिकाभाषणम्, मार्जनकौशलम्, केशविन्यासः, गूढपाठः, भाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमाल्यलक्षणम्, यन्त्रविद्या, यन्त्रचित्रणम्, संयुक्तपाठः, मानसकाव्यरचना, विविधकौशलम्, क्रीडाविशेषः, कोष्ठकाव्यन्यायः, वस्त्रगोपनकौशलम्, अक्षविन्यासः, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकी, वैजयिकी, वैतालिकी च। वृष्णीनां मध्ये उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान् मन्त्रदर्शी श्रीकृष्णस्य प्रियः, बृहस्पतेः शिष्यः, प्राज्ञेषु प्राज्ञतमः। तस्मै भगवान् शरणागतदुःखहारिणः कदाचित् स्नेहात् उद्धवस्य करं स्वहस्तेन गृहीत्वा सन्देशं दत्तवान्। उवाच—“सौम्य उद्धव, वृजं गच्छ, पितरौ मम तुष्टिं प्रापय, गोपीनां च मद्विरहजनितदुःखं मम सन्देशैः शमय। ये गोप्यः मनसा मां समर्प्य, देहसुखं त्यक्त्वा, आत्मनं मय्यर्पितवन्त्यः, ताः मम प्रेयस्याः; ताः सर्वधर्मान् उत्सृज्य मय्येकान्तिन्यः, ताः मया धार्यन्ते। मम प्रियतमं दूरस्थमपि स्मरन्त्यः, गोप्यः सदा विरहवेदनया मोहिताः। मम आगमनाशायैव, मम सन्देशैः च, प्राणान् यथाकथञ्चित् धारयन्ति, हृदयेन मय्येकतानाः। इति भगवान् उक्त्वा, उद्धवः गुरोः आज्ञां शिरसा वहन्, रथमारुह्य नन्दगोपस्य वृजं प्रति प्रस्थितवान्। सायं सूर्यास्तकाले उद्धवः वृजं प्राप्तवान्, तत्र गवां पदधूलिना रथः संवृतः प्रविष्टः। तत्र बलवद्वृषाणां रवं, मातरं प्रति धावन्तां वत्सानां क्रन्दनं, स्तन्यभारपूरितानां ध्वनिं च शुश्राव। श्वेतवत्सैः क्वचित् क्वचित् क्रीडद्भिः, दुग्धध्वनिभिः, वंशीस्वरैः च तद्व्रजं शोभितम्। तत्र गोप्यः सुशोभनाभरणधारिण्यः गोपालैः सह, बलरामकृष्णयोः पुण्यकथाः गायन्त्यः ग्रामं शोभयन्ति स्म। स च गोपग्रामः यज्ञाग्निसूर्यातिथिगवां ब्राह्मणपितृदेवतार्चनैः, धूपदीपमाल्यैः च सर्वतः शोभितः। एवं श्रीकृष्णस्य आज्ञया उद्धवः वृजं प्राप्तवान्, तत्र सर्वं पुण्यवृत्तं दृष्ट्वा, भगवद्भावेन हृष्टः अभवत्।