ततः हे राजन्, देवकीसुतः भगवान् सङ्कर्षणेन सह नन्दगोपमुपसृत्य स्नेहेन समालिङ्ग्य तं वचोऽब्रवीत्—‘त्वया हि नः पितरि स्नेहवशेन पालिता उपन्यस्ता चिरं सम्यक्; पितरः खलु आत्मनः अपि पुत्रेषु अधिकं स्नेहम् कुर्वन्ति। ये च पितरौ स्वबन्धुभिः परित्यक्तान् आत्मसमर्थ्यविहीनान् पुत्रान् स्वकीयवत् पालयतः, तौ खलु सुतवत् तान् संरक्षतः। अतः पितः, त्वं स्वं व्रजं प्रतिगच्छ; वयं चात्र बान्धवानां सुखं निश्चित्य त्वां स्वजनांश्च स्नेहविह्वलान् द्रष्टुं आगमिष्यामः।’ एवं नन्दं व्रजवासींश्च सान्त्वयन् अच्युतः आदरात् वस्त्राभरणपात्रादिभिः तान् सत्कृत्य पूजयामास। एवं संबोधितः नन्दः स्नेहविह्वलितः तौ समालिङ्ग्य अश्रुपूर्णलोचनः गोपालैः सह व्रजं प्रति प्रतस्थे। ततः सुरसुतः वसुदेवः स्वपुत्रयोः उपनयनसंस्कारं विधिवत् आचार्यब्राह्मणैः कारयामास। सुवर्णहारैः भूषिताः सुशोभनवस्त्रवस्ताः सवत्साः गाः द्विजातिभ्यः दत्तवान्, याः गाः कृष्णरामयोः जन्मनि मनसि संकल्पिताः आसन्, ताः कंसेन बलात् हृताः स्मृत्वा पुनरपि दत्तवान्। उपनयनं सम्प्राप्य द्विजत्वं लब्ध्वा, तौ धीमतौ गार्गाद्याचार्यकुले वेदाध्ययनव्रतं प्रातिष्ठेताम्। सर्वविद्याधारौ सर्वज्ञौ जगदधिपती अपि, स्वज्ञानं निगूढं कृत्वा मानुषवत् आचारं प्रचक्रतुः। ततः काश्यां अवन्त्यां निवसन्तं सन्दीपनिं गुरुम् उपसंगम्य, तौ विनीतौ शिष्यव्रतेन तं सम्यक् उपसेवेताम्, देववत् श्रद्धया शुश्रूषमाणौ। स ताभ्यां शुद्धया भक्त्या तुष्टः सर्ववेदान् शाखोपनिषत्सहितान्, धनुर्वेदं धर्मनयशास्त्रं तर्कविद्यां षाड्गुण्यं च राजविद्यां उपदिदेश। तौ पुरुषश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ, एकैवोक्त्या सर्वं तत्त्वं सम्यक् अवगच्छतुः। षट् चत्वारिंशदहोरात्रे ताभ्यां सर्वाः कलाः सम्यक् अधीताः। ततः गुरुदक्षिणां याचितुं, गुरुमुपगम्य, यदिच्छसि तत् ब्रूहि इति प्राहतुः। तयोः अद्भुतं अतिमानुषं बुद्धिबलं दृष्ट्वा, द्विजः स्वपत्नीं समालोच्य, प्रबासे महोदधौ मृतं पुत्रं गुरुदक्षिणाय याचितवान्। तौ च बलवन्तौ तं प्रतिज्ञाय, रथमारुह्य प्रबासतीरं गत्वा, तत्र क्षणं स्थित्वा, समुद्रः तान् विज्ञाय, उपहारान् उपाहरत्। भगवान् तं समुद्रं प्राह—‘त्वया यः महातरङ्गे ग्रस्तः, गुरुशिशुः, तं शीघ्रं प्रयच्छ।’ समुद्रः उवाच—‘नाहं तं जग्राह; पाञ्चजन्यः नाम महाअसुरः, शङ्खरूपेण जलनिवासी, तेन सः ग्रस्तः, हे कृष्ण।’ तच्छ्रुत्वा भगवान् शीघ्रं जलं प्रविश्य, तं दैत्यं हत्वा, न तत्र बालकं ददर्श। तस्य शरीरे उत्पन्नं शङ्खं आदाय, रथं समुपवेश्य, सञ्जमनीयां यमपुरीं प्रायात्। तत्रोपगम्य, जनार्दनः सशस्त्रः तं शङ्खं निनादयत्। तस्य घोषं निशम्य, यमः प्राणिनां नियन्ता, तौ सम्यक् अर्चयामास, भक्त्या समन्वितः, कृष्णं प्रणम्य उवाच—‘हे विष्णो, मानुषवेषधर, किं ते करोमि?’ भगवान् प्राह—‘गुरोः सुतः, स्वकर्मबन्धनैः अत्र नीतः, सः मम आज्ञया समुपनय।’ यमः ‘एवं अस्तु’ इति उक्त्वा, तं शिष्यम् उत्तमायादवे समर्प्य, पुनः वरं वृणीध्वमिति उक्तवान्। स गुरुः उवाच—‘नः गुरुदक्षिणा पूर्णा; अस्माकं किं शिष्येषु काम्यं शेषम् अस्ति?’ ‘गच्छतं वीरौ, यशः शुद्धं भवतु; अधीतं वेदं चिराय स्थातु।’ एवं गुरुणा अनुमोदितौ, रथेन मेघनिनादवेगेन पुरीं प्रत्यागच्छतुः। सर्वे जनाः रामजनार्दनौ दृष्ट्वा, चिरनष्टं धनमिव पुनः प्राप्तं, प्रमोदं प्रापुर्। शैवशास्त्रे निर्दिष्टाः षट् चत्वारिंशत् कलाः अपि तत्राभ्यस्ताः—गीतम्, वाद्यम्, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकर्म, लेख्यकर्म, तण्डुलपुष्पविन्यासः, शयनरचनम्, दन्तवस्त्राङ्गरचनम्, मणिमण्डपविन्यासः, शय्योपस्करणम्, जलयन्त्रक्रीडा, जलच्छटाक्रीडा, मिश्रकला, मालाक्रमः, शिरोभूषणविन्यासः, वेशभूषणम्, कुण्डलरचनम्, गन्धान्वेषणम्, आभरणविन्यासः, मायाक्रिया, मल्लयुद्धम्, हस्तक्रीडा, शाकपिष्टकर्म, सुरापानादिकम्, सूत्रकर्म, रज्जुक्रीडा, प्रश्नोत्तरम्, श्लोकजालपाठः, वाक्चातुर्यम्, ग्रन्थपठनम्, नाटककथनम्, चित्रकाव्यसमापनम्, चर्मकाष्ठकर्म, सूतवर्तनम्, तन्तुवायः, तक्षणम्, वास्तुशास्त्रम्, रत्नपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खनिजविज्ञानम्, वृक्षजीवनविज्ञानम्, पशुकुक्कुटशुकलालक्रीडा, शुकशारिकाशिक्षणम्, शौचविज्ञानम्, केशविन्यासः, गूढवाक्यपाठः, विदेशभाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमालालक्षणज्ञानम्, यन्त्रनिर्माणम्, यन्त्रचित्रकर्म, सहपाठः, मानसकाव्यरचना, नानाविधानि कृत्यकौशलानि, क्रीडाकौशलम्, कोशछन्दोवृत्तज्ञानम्, वस्त्रगोपनविधिः, अक्षक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकी, वैजयिकी, वैतालिकी च। एवं श्रीशुकः उवाच—वृष्णिवंशे उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान् मन्त्रदर्शी, कृष्णस्य प्रियतमः, बृहस्पतिशिष्यः, अतिशयमतिर्भूत्। तस्मै भगवाँश्च, शरणागतदुःखहर्ता, स्वहस्तं उद्धवस्य करे स्थापयित्वा, स्नेहसंपन्नाय तं वाक्यमुवाच— ‘गच्छ सौम्य उद्धव, व्रजं प्रति; पितरौ सुखय, मम सन्देशैः गोपीनामपि विरहव्यथां शमय। या नार्यः मयि मनः समर्प्य, आत्मानं मय्यर्पितवत्यः, मम हेतोः सर्वं त्यक्त्वा, मां प्रियतमं आत्मनं हृदि धृत्वा, अहम् ताः धारयामि। या स्त्रियः मम प्रियं दूरस्थं स्मृत्वा, स्नेहविह्वलाः, सदा मम चिन्तनपराः, ताः गोकुलनार्यः मोहिता विरहदुःखेन सन्तः, मामनुस्मरन्त्यः, जीवितं यापयन्ति। मम प्रियाः गोप्यः हृदयेन मयि संलग्नाः, मम आगमनाशायैव जीवन्ति, मम सन्देशैश्च।' एवं भगवता समादिष्टः उद्धवः, प्रभोः आदेशं शिरसि कृत्वा, रथमारुह्य नन्दस्य व्रजं जगाम। स च नन्दव्रजं संध्याकाले समुपेत्य, रश्मिभिः समुत्थितधूलिधूसरितरथः प्रविश्य, गोवृषभपदधूल्युपरुद्धरथचक्रः, शोभमानः प्रविवेश।