तत्र तु वृद्धाः अपि युवानिव प्रकटिताः, महान् उत्साहयुक्ताः सन्तः, पुनः पुनः मुकुन्दस्य पद्ममुखामृतं नेत्रैः पिबन्तः तिष्ठन्ति स्म। ततः, हे राजन्, देवकीसुतः भगवान् संकर्षणेन सह नन्दं समीपं गतः, सस्नेहम् आलिङ्ग्य तं इदं वचनम् उवाच— “त्वया, अस्माकं प्रियपितरि, स्नेहेन पालिताः वयं; वास्तवतः पितरः स्वात्मनः अपि पुत्रेषु अधिकं स्नेहं कुर्वन्ति। ये पितरः मातरः च, स्वजनैः परित्यक्तान् आत्मनः पालनक्षमः न सन्तान् पालयन्ति, तान् स्वपुत्रानिव स्नेहेन रक्षन्ति। अतः, पितः, त्वं व्रजं पुनर्याहि; वयं मित्राणां सुखं सुनिश्चित्य, स्नेहपीडितान् स्वजनान् द्रष्टुं तव समीपं आगमिष्यामः।” एवं नन्दं व्रजवासिनः च सान्त्वयन् अच्युतः तान् वस्त्रैः भूषणैः पात्रैः अन्यैः च उपहारैः सत्कारं कृतवान्। एवं संबोधितः नन्दः, स्नेहावेशात् कृष्णं संकर्षणं च आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णनेत्रः, गोपालैः सह व्रजं प्रत्यगच्छत्। ततः, हे राजन्, सुरसुतः वसुदेवः तयोः पुत्रयोः यथाविधि यज्ञोपवीतसंस्कारं ब्राह्मणैः आचार्यैः च विधिवत् आयोजयामास। ताभ्यां सुवर्णमालाभूषिताः, शोभायमानाः, वत्सयुक्ताः, शुभवस्त्रपरिधानाः गाः दत्त्वा, ब्राह्मणान् अपि तद्वत् सत्कृत्य उपहारं ददौ। याः गाः वसुदेवः कृष्णरामयोः जन्मकाले मनसा समर्पितवान्, ताः स्मृत्वा, कंसः ताः अन्यायेन गृहीत्वा, तदाऽर्पितवान्। यथासंस्कारं द्विजत्वं प्राप्त्वा, तौ सुजनौ गर्गाद्यैः कुलाचार्यैः अधीत्य ब्रह्मचर्यव्रतम् आरब्धवन्तौ। सर्वविद्याधिपौ, सर्वज्ञौ, जगद्वरौ तौ, स्वज्ञानं गूढं कृत्वा, सामान्यजनानिव आचरन्। गुरुकुले वासाय इच्छन्तौ, काश्यां अवन्तिनगरे स्थितं सन्दीपनिं उपगच्छतुः। समीपगमनं विधिवत् कृत्वा, आत्मसंयमेन तं गुरुम् निष्कलुषं सेवाम् अकुर्वताम्, भगवत्सङ्गेन तस्मात् अधीतवन्तौ। तयोः शुद्धस्नेहयुक्तं आचारं दृष्ट्वा, द्विजश्रेष्ठः सर्ववेदान् शाखोपनिषद्भिः सह, धर्मन्यायमार्गं, तर्कशास्त्रं, षाड्गुण्यराजविद्यां च उपदिशत्। तौ पुरुषश्रेष्ठौ, सर्वविद्याप्रवर्तकौ, एकेनैव उक्तेन सर्वं अवगच्छतुः। षष्टिचत्वारिंशद्दिनरात्रेषु ताः सर्वकलाः सम्पूर्णं अधीतवन्तौ। ततः, गुरुदक्षिणां याचन्तौ, गुरुम् इच्छितं वरं पृष्टवन्तौ। तयोः अद्भुतं अतिमानुषं बुद्ध्युत्कर्षं दृष्ट्वा, द्विजः पत्नीं समालोच्य, प्रबासे महोदधौ मृतं पुत्रं पुनः प्राप्तुं गुरुदक्षिणारूपेण याचितवान्। तौ वीर्यसम्पन्नौ, तदनु, रथं आरुह्य प्रबासं गतौ, तीरं उपगम्य क्षणं स्थितौ; समुद्रः तौ विज्ञाय, सम्मानार्हं उपहारं अर्पितवान्। भगवान् उवाच—“हे समुद्र, शीघ्रं तं पुत्रं यः महावेगेन त्वया निगीर्णः, ददातु।” समुद्रः प्रत्युवाच—“हे प्रभो, नाहं तं गृहीतः; महान् राक्षसः पाञ्चजनः, शङ्खरूपेण जलमध्ये स्थितः, तं गृहीतः, हे कृष्ण।” एतत् श्रुत्वा, भगवान् शीघ्रं जलं प्रवेश्य, तं राक्षसं हत्वा, तस्य उदरे पुत्रं नापश्यत्। तस्य शरीरात् उत्पन्नं शङ्खं गृहित्वा, रथं प्रत्यागत्य, साम्यमनीं यमपुरीं जगाम। तत्र आगत्य, जनार्दनः शस्त्रैः सह शङ्खं घोषयामास; तस्य निनादं श्रुत्वा, यमः प्राणीन्द्रः, तौ सम्यक् सम्मान्य, कृष्णं सर्वहृदयानां धाम्नं नमस्कृत्य, उवाच—“हे विष्णो, मानववेषधारी, किम् आवयोः कर्तव्यम्?” भगवान् उवाच—“गुरुपुत्रः, स्वकर्मबन्धनात् अत्र आगतः, हे महराज, मम आज्ञया तं प्रापय।” यमः “एवं भविष्यति” इति उक्त्वा, गुरुपुत्रं यदुवरयोः समर्प्य, पुनः वरं याचितुं तौ प्रष्टवान्। गुरुः उवाच—“प्रियौ, गुरुदक्षिणा सम्यक् दत्ता; यथा तु भवतः शिष्ययोः, किम् इच्छ्यते?” “गच्छतं वीरौ, यशः शुद्धं अस्तु; अधीतं वेदं यत्र यत्र स्थातुं भवतु।” एवं गुरुणा अनुमोदितौ, तौ रथेन नगरं प्रत्यागच्छतुः, वायुवेगेन, मेघनिनादेन। तौ रामजनार्दनौ दृष्ट्वा सर्वे जनाः मुदिता अभवन्, यथा दीर्घकालं नष्टं धनं पुनः प्राप्तम्। षष्टिचत्वारिंशत् कलाः, यथोक्तं शैवतन्त्रेषु, इदं प्रकारेण गण्यन्ते—गीतम्, वाद्यं, नृत्यम्, अभिनयः, चित्रकर्म, लेख्यकर्म, धान्यपुष्पविन्यासः, पुष्पशय्या, दन्तवस्त्राङ्गरचना, रत्नभूमिविन्यासः, शय्यासंस्कारः, जलवाद्यक्रीडा, जलविस्रंसनम्, विविधकलासंयोजनम्, मालाग्रथनम्, शिरोभूषणविन्यासः, वेशभूषणरचना, कर्णभूषणरूपनिर्माणम्, गन्धसंयोगः, रत्नविन्यासः, मायाक्रिया, मल्लयुद्धविद्या, हस्तचालक्रीडा, विविधशाकपाककर्म, पेयान्नपानकर्म, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरक्रीडा, श्लोकपंक्तिपाठः, जिह्वाक्रिया, ग्रन्थपठनम्, नाट्यकथा, काव्यसम्पादनम्, विविधमृद्वस्त्रकर्म, सूतप्रक्षालनम्, काष्ठकर्म, वास्तुशास्त्रः, रजतरत्नपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, वृक्षजीवनज्ञानम्, मेषकुक्कुटवैकृत्यनियमः, शुक्मयूरपाठशिक्षणम्, शौचकर्म, केशशिल्पकौशलम्, गुप्तसंकेतपाठः, विदेशभाषानुकरणम्, देशभाषाज्ञानम्, पुष्पमालालक्षणम्, यन्त्रनिर्माणम्, यन्त्रचित्रकर्म, सामूहिकपाठः, मानसिककाव्यरचना, विविधसृजनकर्म, क्रीडाकौशलम्, शब्दछन्दः, वस्त्रगोपनकौशलम्, विशेषद्यूतक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकीविद्या, वैजयिकीविद्या, वैतालिकीविद्या। श्रीशुक उवाच—वृष्णिवंशे उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान् मन्त्रदाताः, कृष्णस्य प्रियः मित्रः, बृहस्पतिशिष्यः, अत्यन्तबुद्धिमत्तया प्रसिद्धः। तस्मै, शरणागतवितारणः भगवान्, एकदा उद्धवस्य हस्तं स्वहस्ते गृहीत्वा, यतः सः अतिस्नेहयुक्तः भक्तः च, इदं वचनम् उवाच— “गच्छ, सौम्य उद्धव, व्रजं; मातापितरौ आनन्दय; मम सन्देशैः गोपीषु तेषां विरहदुःखं शमय। ताः स्त्रियः, येषां मनः मयि समर्पितम्, जीवितं मयि अर्पितम्, मम कृते देहसुखं परित्यज्य, मम प्रियं आत्मनं हृदि प्राप्तवन्त्यः। ये लोकधर्मं मम कृते परित्यज्य, मम शरणं प्राप्तवन्त्यः—अहं ताः पालयामि। मम प्रियः सन्निकृष्टः, दूरस्थः अपि, गोकुलस्त्रियः, हे प्रिय, मम स्मरणेन, विरहव्यथया, मोहिता भवति। मम गोप्यः, येषां हृदयं मयि एकीकृतम्, कष्टेन जीवितं धारयन्ति, मम आगमनाशां, मम सन्देशं च आश्रित्य। एवं संबोधितः उद्धवः, स्वामीशासनं मान्य, रथं आरुह्य, नन्दस्य गोपालग्रामं प्रतिगच्छत्।