पूर्वं सागरः सन्तानस्य कृते दुःखं प्राप्तवान् इति ज्ञात्वा, हे आत्मदेव, त्वं कुलस्य आशां त्यजस्व, त्यागे सर्वथा सुखमस्ति इति मुनिना उपदिष्टम्। तथापि ब्राह्मणः प्राह—"मम विवेकः किमर्थम्? बलात् अपि पुत्रं देहि, अन्यथा दुःखेन संतप्तोऽहं तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।" ब्राह्मणस्य तद्वचनं श्रुत्वा मुनिः पुनरुवाच—"पुत्राद्यैः विना त्यागः शुष्क एव; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके जीवति।" ब्राह्मणस्य दृढनिश्चयम् अवलोक्य, स तपोधनः पुनः उवाच—"चित्रकेतुः अपि दैवरेखां लिप्सया दुःखं प्रपेदे।" "पुत्रसुखं तव न स्याद्," इति स मुनिः अवदत्, "यतो यत्नः दैवविरोधः निष्फलः; त्वं तु अत्यन्तं स्पृहयासक्तः, तव इच्छायाः प्रति किं वक्तव्यम्?" ततो मुनिः तस्य भार्यायाः अनिच्छां दृष्ट्वा एकं फलम् दत्त्वा अवदत्—"एतत् पत्या सह खाद्यताम्; ततः पुत्रः भविष्यति।" सत्यं, शौचं, दया, दानं, एकभोजनं च—एतानि वर्षमेकं स्त्रिया पालनीयानि; तेन पुत्रः विशुद्धतमः भविष्यति। एवं उक्त्वा योगी तस्मात् प्रस्थितः, ब्राह्मणः गृहं प्रत्यागत्य भार्यायै फलम् ददौ, स्वयम् अन्यत्र गतः। सा युवती, कुटिलचेतना, सखीभ्यः पुरतः रुदन्ती अवदत्—"हा, चिन्तया संतप्ता अहम्; नाहं एतत् फलम् खादितुम् इच्छामि।" "फलस्य भक्षणेन गर्भः स्यात्, गर्भे वर्धमाने उदरं वर्धेत; अल्पभोजनात् बलाभावः स्यात्—कथं गृहकार्याणि करिष्यामि?" "यदि दैवयोगात् ग्रामे करग्रहणं आगच्छेत्, गर्भवती स्त्री कथं तस्मात् पलायेत? यदि गर्भः शुकः इव स्थास्यति, कथं तं गर्भात् निष्कासयामि?" "यदि गर्भः तिर्यग्गतः निष्क्रान्तः स्यात्, मम मरणमेव; प्रसवकाले महती वेदना—कथं सा कोमला अहं तद् सहिष्ये?" "यदि विलम्बं कुर्वे, सहधर्मिणी सर्वं हरिष्यति; सत्यशौचादिव्रतः कठिनः एव दृश्यते।" "पुत्रपालनस्य च गर्भिण्याः च क्लेशः अस्ति; मम मनसि वन्ध्या वा विधवा वा सुखिनी इति निश्चितम्।" एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या सा न फलम् अलभत्; पत्युः पृष्टायाः, "भुक्तम्, भुक्तम्," इति अवदत्। कदाचित् तस्या अनुजा स्वेच्छया तस्याः गृहम् आगता; तस्याः सन्निधौ सा सर्वं कथयित्वा अवदत्—"महता दुःखेन दुर्बला अहम्, किं करिष्यामि, भगिनि?" सा प्रत्युवाच—"मया गर्भः धार्यते; प्रसवकाले बालकं तुभ्यं दास्यामि।" "यावत् तद्भवति, गृहे स्थित्वा गर्भिणीव अभिनय, सुखेन जीव; पतये किंचित् धनं दत्त्वा, स बालकं दास्यति।" "जनाः वदिष्यन्ति—षड्मासे बालकः मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहम् आगत्य बालकं पालयिष्यामि।" "इदानीं परीक्षणार्थम् एतत् फलम् गवां ददातु; स्त्रीणां स्वभावः एवं एव।" कालेन सा स्त्री पुत्रं प्रसूता; पिता बालकं आनयित्वा गुप्तया धुन्धुल्यै ददौ। सा पत्ये अवदत्—"सुपुत्रः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः, आत्मदेवस्य पुत्रः जातः।" सः द्विजातिभ्यः दानानि दत्त्वा जातकर्मादिकानि अकारयत्; द्वारे मङ्गलगीतम् वाद्यं च अभवत्। पत्युः पुरतः सा अवदत्—"मम स्तनयोः पयः नास्ति; अन्यया पयः पीतम्, कथं बालकं पालयामि?" "मम सहधर्मिण्या अपि बालकस्य जन्म अभवत्, तस्य पुत्रः मृतः; तां गृहे स्थापय, सा तव पुत्रं पालयिष्यति।" सर्वं पतिना पुत्ररक्षणार्थं कृतम्; माता तस्मै धुन्धुकारी इति नाम ददौ। त्रिमासानन्तरं सा गौः वत्सं प्रसूता—सर्वाङ्गसुन्दरम्, दिव्यम्, निर्मलम्, सुवर्णसदृशप्रभम्। तद् दृष्ट्वा सन्तुष्टः ब्राह्मणः स्वयं संस्कारान् अकारयत्; जनाः विस्मयं मन्यमानाः दृष्टुम् आगच्छन्। "पश्यत आत्मदेवस्य महत् सौभाग्यम्—गवां पुत्रः जातः, दिव्यरूपः, अद्भुतः।" दैवयोगेन तस्य रहस्यस्य कश्चित् न जानाति; तस्य शावकस्य गवामिव कर्णौ दृष्ट्वा, गोकर्ण इति नाम कृतम्। कालान्तरे उभौ अपि पुत्रौ युवा अभवताम्; गोकर्णः पण्डितः विवेकी च, धुन्धुकारी तु दुष्टतमः। नित्यं स्नानशौचं परित्यज्य, अशुद्धं खादनं कुर्वन्, क्रोधरहितः, पापकर्मा, मृतशरीरस्पर्शेन हस्तेन खादति। सः चौर्ये प्रवृत्तः, सर्वैः द्विष्टः, परगृहाणि दाहयन्, बालकान् क्रीडायै गृहीत्वा कूपे क्षिपति। सः हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धपीडनकर्ता, चाण्डालैः सह वर्तते, पाशधारी, श्वभिः सहितः। वेश्याभिः सह संगम्य, पितृपैतामहम् धनं विनष्टवान्; कदाचित् मातरं पितरं च ताडयित्वा, स्वयम् एव पात्राणि स्वीकृतवान्। तस्य दुःखार्तः पिता, धनहीनः, उन्मत्तवत् रोदितुम् आरब्धवान्—"एवम् पापः पुत्रः दुःखदः हन्तव्य एव।" "कुत्र स्थास्यामि, कुत्र गमिष्यामि, कः दुःखं हरेत्? दुःखेन जीवनं त्यक्ष्यामि—हा, मम दारुणं स्थितिम्!" तदा गोकर्णः विवेकी, पित्रे उपदिश्य विरक्तिमार्गं दर्शयामास। "संसारः असारः, दुःखमयः, मोहकारी च; कस्य पुत्रः, कस्य धनम्, कस्य स्नेहः नित्यं दहति?" "इन्द्रस्य अपि न सुखम्, न च चक्रवर्तिनः; एकान्तवासी विरक्तमुनिः एव सुखी।