स तु भगवान् कृष्णः प्रजाः स्वगृहेषु स्थापयामास, विदेशवासेन क्लान्तान् समाश्वास्य, तान् द्रव्यैः सम्पद्भिश्च समृद्धान् कृत्वा सत्कारं चकार। श्रीकृष्ण-सङ्कर्षणयोः बाहुबल-रक्षिताः, सर्वाभिलषितार्थसम्पन्नाः, त एव स्वगृहेषु सुखेन वसन्तः, कृष्णरामयोः कृपया सर्वदुःखविवर्जिताः अभवन्। प्रतिदिनं हृष्टमनसः, मुकुन्दस्य कमलवदनं, सदास्मितं, शोभनं, करुणापूर्णं च, हर्षेण निरीक्षन्त स्म। तत्रापि वृद्धाः अपि तरुणवत्, महाबलसम्पन्नाः, पुनः पुनः नेत्रैः मुकुन्दकमलमुखामृतं पिबन्तः दृश्यन्ते स्म। ततः, हे राजन्, देवकीसुतः भगवान् सङ्कर्षणेन सह नन्दमुपेत्य, प्रेम्णा समालिङ्ग्य, इदं वचनमुवाच— "त्वया हि, पितरि स्निग्धे, वयं पालिताः, स्नेहेन पुष्टाः च; पितरः हि स्वात्मनः अपि पुत्रेषु अधिकं प्रेम कुर्वन्ति। ये पितरौ, स्वजनैः परित्यक्तान्, आत्मनः पालनक्षमांश्च पुत्रान् यथावत् पालयतः, तौ तान् आत्मपुत्रवत् रक्षतः। अतः, पितः, त्वं व्रजं प्रतिगच्छ; वयं च स्वमित्राणां सुखनिश्चित्य, त्वां च स्वजनांश्च, प्रेमविह्वलान्, द्रष्टुं आगमिष्यामः।" एवं नन्दं व्रजजनांश्च समाश्वास्य, अच्युतः वस्त्राभरणपात्रादिभिः सत्कारं चकार। एवं सम्बोधितः नन्दः, स्नेहेन विह्वलितः, तौ उभौ समालिङ्ग्य, अश्रुपूर्णलोचनः, गोकुलेभ्यः सह व्रजं प्रतिजगाम। ततः, हे राजन्, सुरसुतः वसुदेवः, स्वपुत्रयोः यथाविधि यज्ञोपवीतम् आचार्यैः ब्राह्मणैः च कारयामास। सुवर्णहारभूषिताः, वस्त्रच्छन्नाः, वत्ससमेता गाः, याः कृष्णरामयोः जन्मनि मनसा समर्पिताः आसन्, ता गाः, काम्सेन अन्यायेन हृताः इति स्मृत्वा, विप्रैः सह दत्तवान्। यज्ञोपवीतं प्राप्य, द्विजातिसंस्कारं कृत्वा, तौ महात्मानौ गर्गाद्याचार्येभ्यः, गुरुगृहे, वेदाध्ययनव्रतम् उपविशतुः। सर्वज्ञौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ अपि, आत्मज्ञानं गुह्यं मानुषवत् गोपयन्तौ, साधारणपुरुषवत् व्यवहृतवन्तौ। गुरुकुलवासाय, काश्याः सन्दीपनिं नाम आचार्यं, अवन्तिनगरे वसन्तं, उपगम्य, विनयेन, आत्मसंयमेन, तं सम्यक् उपसस्रुः, भगवत्सेवया तं देववत् उपास्तवन्तौ। स तु द्विजश्रेष्ठः, तयोः निर्मलभक्तिपूर्वकं चरित्रं दृष्ट्वा, सम्यगुपदिश्य, वेदान् सर्वान्, शाखोपनिषदः च, रहस्यं धनुर्वेदं, धर्मन्यायमार्गं, तर्कशास्त्रं, षाड्गुण्यं राजशास्त्रं च, ताभ्यां शिक्षयामास। तौ पुरुषश्रेष्ठौ, सर्वविद्याप्रवर्तकौ, एकवारोपदिष्टं सर्वं त्वरितं बुबुधाते। एकषष्टिं दिव्यरात्रिषु एव, सर्वकलाः सम्यगधीत्य, आचार्यदक्षिणाय, गुरोः कामान् पप्रच्छतुः। तयोः अलौकिकं बुद्धिवैशिष्ट्यं दृष्ट्वा, द्विजः, भार्यया सह मन्त्रयित्वा, तयोः दक्षिणां याचितवान्—"यः मम पुत्रः प्रभासे महोदधौ मृतः, स एव मम दक्षिणा अस्तु।" तौ तदनुज्ञाय, महाबलौ, रथमारुह्य, प्रभासं गत्वा, समुद्रतीरे क्षणमुपविशतुः; स समुद्रः तौ विज्ञाय, आदरात् उपहारान् उपाहरत्। भगवानुवाच—"समुद्र, यं बालं त्वया महावेगेन ग्रस्तं, शीघ्रं तमिह प्रदेहि।" समुद्रः प्रत्युवाच—"नाहं तं ग्रसितवान्; पाञ्चजन्यः नाम दैत्यः, शङ्खरूपेण जलनिवासी, स एव तं बालं जग्राह, हे कृष्ण।" इति श्रुत्वा, भगवान् शीघ्रं जलमाविश्य, तं दैत्यं हत्वा, तस्य उदरे बालं नापश्यत्। तस्य शरीरे उत्पन्नं शङ्खं गृहीत्वा, रथमारुह्य, सायमानीं नाम यमपुरीं जगाम। तत्र आगत्य, जनार्दनः, स्वशस्त्रैः सह, तं शङ्खं निनादयामास; तस्य निनादं श्रुत्वा, यमो, प्राणिनां संयमी, तौ विज्ञाय, प्रीत्या महापूजां कृत्वा, कृष्णं सर्वहृदयं नमस्कृत्य, उवाच—"विष्णो, मानुषरूपधारिन्, किम् आवयोः करवाणि?" श्रीभगवानुवाच—"आचार्यपुत्रः, स्वकर्मबन्धनैः अत्र नीतः, स त्वया ममाज्ञया आनयितव्यः।" "एवं भवतु" इति यमः, आचार्यपुत्रं यदुवर्याभ्यां प्रदत्तवान्; तौ च तं गुरवे दत्त्वा, पुनः वरं वृणीष्व इति पप्रच्छतुः। गुरुः उवाच—"पुत्रकौ, सम्पूर्णा दक्षिणा दत्ता; मम किं वाञ्छनीयम् अस्ति? गच्छतं वीरौ, युष्माकं कीर्तिः विशुद्धा भवतु; यः वेदः अहं शिक्षितवान्, स युष्मासु स्थातुं अर्हति।" एवं गुरुणा अनुमोदितौ, तौ रथेन, मेघनिनादेन, वायुवेगेन, स्वपुरीं प्रत्यागच्छतुः। रामा-जनार्दनयोः आगमनं दृष्ट्वा, सर्वजनाः, दीर्घकालान्तरं नष्टं धनं लब्धवत्, हृष्टाः अभवन्। एकषष्टिः कलाः, याः शिवतन्त्रेषु निर्दिष्टाः, ताः—गीतं, वाद्यं, नृत्यं, अभिनयः, चित्रकर्म, चित्रच्छेदनम्, धान्यपुष्पव्यवस्था, पुष्पशय्या, दन्तवस्त्राङ्गरागः, मणिप्रस्तररचना, शय्योपकल्पनम्, जलवाद्यक्रीडा, जलक्रीडा, कलाविन्यासः, मालयोजना, शिरोभूषणविन्यासः, वस्त्रसज्जा, कर्णभूषणरचना, गन्धमिश्रणम्, रत्नविन्यासः, मायाकर्म, मल्लक्रीडा, हस्तकौशलम्, शाकपिष्टाद्यन्नरचना, पानरसादिसंस्करणम्, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरम्, श्लोकमालिका, जिह्वाव्यतिक्रमः, ग्रन्थपठनम्, नाट्यादिदर्शनम्, काव्यरचनापूरणम्, तृणदण्डादिकर्म, सूतवायनम्, तक्षशास्त्रम्, वास्तुशास्त्रम्, रजतादिपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, रत्नरङ्गज्ञानम्, खनिजविज्ञानम्, वृक्षजीवनविज्ञानम्, बलिवृत्तिनियमः, शुकशारिकादिसंस्कारः, शौचकर्म, केशविन्यासः, गूढलिपिपाठः, भाषानुकरणम्, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पमाल्यलक्षणम्, यन्त्रकर्म, यन्त्ररचना, सहपाठः, मानसकाव्यरचना, विविधकौशल्यम्, क्रीडाकौशल्यम्, कोशछन्दः, वस्त्रगोपनकौशल्यम्, विशेषपाशक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकीविद्या, वैजयिकीविद्या, वैतालिकीविद्या इति। एवं श्रीशुक उवाच—"वृष्णिषु उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान् मन्त्रदर्शी, कृष्णस्य प्रियः सखा, बृहस्पतेः शिष्यः, प्राज्ञेषु अग्रणीः।" तस्मै, शरणागतदुःखहर्त्रे भगवते, एकदा, स्वहस्ते उद्धवस्य हस्तं गृहीत्वा, स्नेहात्, इदं वचनमुवाच—"गच्छ सौम्य उद्धव, व्रजं, पितरौ प्रहर्षय; मम सन्देशैः, गोपीनां मन्मनसां, मयि विरहदुःखार्तानां, शमं कुरु।" "याः स्त्रियः, मयि मनः समर्प्य, आत्मानं मयि न्यस्य, मम कृते सर्वसुखपरित्यागं कृत्वा, मयि प्रियतमे, आत्मनि, हृदि मां प्राप्ताः; याः मम कृते सर्वधर्मान् परित्यज्य, मयि शरणं गता, ताः अहं धारयामि।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे पञ्चचत्वारिंशत्तमं, षट्चत्वारिंशत्तमं च अध्याययोः, उक्तानि श्लोकानुसारं, कथा सम्यक् निवेदिता।