अहं तव दासः सन् उपस्थितोऽपि देवाः स्वयम् अन्ये च मम पुरतः प्रणिपत्य उपहारान् ददति, तर्हि अन्येषां मानुषराज्ञां का कथा? सर्वे च तेषां स्वजनबान्धवाः—यदवः, वृष्णयः, अन्धकाः, मधवः, दशार्हाः, कुकुराः, अन्ये च—येषां कंसभीतेन सर्वतो दुःखिताः आसन्, तान् स भगवान् सन्मान्य, परदेशवासक्लान्तान् सान्त्वयित्वा, स्वगृहेषु प्रतिष्ठाप्य, वित्तेन च सम्यक् सम्पूजयामास। त एव कृष्णबलरामभुजाभ्यां रक्षिताः, सर्वाभिलषितसिद्धयः, स्वगृहेषु सुखेन वसन्तः, कृष्णरामाभ्यां सर्वदुःखविनिर्मुक्ताः अभवन्। ते प्रतिदिनं हर्षपूर्णाः, मुकुन्दस्य कमलवदनं सदास्मितं, शोभनं, करुणया स्फुरितं, सस्नेहम् अपश्यन्। तत्र वृद्धाः अपि युवतुल्यबलसम्पन्नाः, पुनः पुनः मुकुन्दस्य वदनसरसिजामृतं नेत्राभ्यां पिबन्तः, तत्रैव सन्तः वर्तन्ते स्म। ततः देवकीसुतः भगवान् संकर्षणेन सह नन्दं समीपमागत्य, सस्नेहम् आलिङ्ग्य, इदं वचनम् अवोचत्—"त्वया पितरि, अस्माकं स्नेहेन पालिता वयं, पितरौ हि आत्मनः अपि पुत्रेषु अधिकं प्रेम कुर्वतः। ये पितरौ स्वजनैः परित्यक्तान्, आत्मसमर्थ्यहीनान् पुत्रानिव पालनं कुर्वन्ति, तौ तादृशौ पितरौ स्याताम्। अतः पितः, त्वं व्रजं प्रतिगच्छ; वयं च मित्राणां सुखनिश्चित्य पश्चात् त्वां च स्वबान्धवान् च द्रष्टुं आगमिष्यामः।" एवं नन्दं व्रजजनांश्च सान्त्वयित्वा, अच्युतः वस्त्राभरणपात्रादिभिः सन्मान्य, सस्नेहम् आदरं च प्रदत्तवान्। एवं सम्बोध्य, नन्दः स्नेहविवेशितः, उभौ आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णलोचनः, गोपैः सह व्रजं प्रतस्थे। ततः सुरसूनुः वसुदेवः, ब्राह्मणैः ऋत्विग्भिः च विधिवत् आत्मनोः पुत्रयोः यज्ञोपवीतसंस्कारं कारयामास। सः सुवर्णहारभूषिताः, शोभनवस्त्रच्छन्नाः, वत्सयुक्ताः, सुशोभनाः गावः, ब्राह्मणेभ्यः ददौ; याः गावः बुद्धिमान् वसुदेवः कृष्णरामयोः जन्मनि मानसतः समर्पिताः आसन्, ताः स्मरन्, कंसेन अन्यायेन गृहीतान् इति, अदात्। एवं संस्कृत्य, द्विजत्वं प्राप्तौ तौ महात्मानौ गर्गादिगुरुषु अध्ययनव्रतम् उपगृह्णीताम्। सर्वज्ञौ, सर्वविद्याधिष्ठानौ, जगन्नाथौ अपि, निजज्ञानम् अप्रकटयन्तौ, मानववत् आचारं प्रचक्रतुः। तौ आचार्यगृहवासं कामयमानौ, काश्याः सन्दीपनिम् अवन्त्यां स्थितं गुरुम् उपगच्छतुः। सौम्यभावेन, यथावत् उपसृत्य, तौ गुरुम् अव्यभिचारिणा भक्त्या सेवाम् अकरोताम्, यथैव देवं शिष्यौ। द्विजश्रेष्ठः, तयोः शुद्धभक्तिसंपन्नं आचारं दृष्ट्वा, सम्यक् तौ वेदांश्च शाखोपनिषदः च शिक्षयामास। धनुर्वेदं, धर्मतत्त्वं, न्यायमार्गं, षड्विधं राजविद्यां च ताभ्याम् उपदिदेश। तौ नरश्रेष्ठौ, सर्वविद्याप्रवर्तकौ, एकैकमुक्तिमात्रेण सर्वं तत्त्वं त्वरितं जगृहतुः। षष्ट्युत्तरचत्वारिंशद्दिनरात्र्यां सर्वाणि कलाविधानि सम्यक् अधीतवन्तौ; ततो गुरुदक्षिणार्थं गुरुम् इच्छितं वरं पप्रच्छतुः। तयोः अद्भुतमनुष्यातिरिक्तबुद्धिं दृष्ट्वा, द्विजः भार्यया सह मन्त्रयित्वा, प्रबासे महोदधौ मृतं पुत्रं प्रत्यागम्य गुरुदक्षिणां याचितवान्। तौ वीर्यवन्तौ तदनुज्ञाय, रथेन प्रबासं गतौ, तत्र समुद्रतीरे क्षणं उपविश्य, समुद्रः तौ विज्ञाय, आदरेण उपहारान् उपाहरत्। भगवान् उवाच—"समुद्र, यं पुत्रं त्वया महातरङ्गग्रस्तं ग्रसिता, शीघ्रं तम् अत्र देहि।" समुद्रः प्रत्युवाच—"नाथ, मया सः न गृहीतः; यः पंचजनो नाम महान् दानवः, शंखरूपेण जलमध्ये वसति, स एव तं बालकं जग्राह।" एवं श्रुत्वा, भगवान् शीघ्रं जलं प्रविश्य, तं दानवं हत्वा, तस्य उदरे बालं नापश्यत्। तस्य देहोत्थं शंखं गृहीत्वा, स्वारथं प्रत्यागतः, ततो यमस्य प्रियां सम्यमनीं पुरीं जगाम। तत्र आगत्य, जनार्दनः शस्त्रैः सह, शंखं निनादयामास; तस्य घोरध्वनिं श्रुत्वा, यमः प्रजासंयमनो, तौ अवलोक्य, मह्यं पूजां चकार, कृष्णं सर्वहृदयं प्रणम्य, उवाच—"विष्णो, मानववेषधारिन्, किं करवावः युवयोः?" भगवान् उवाच—"गुरोः पुत्रः, स्वकर्मबन्धनैः अत्र नीतः, मम आज्ञया तं समर्पय।" यमः "एवं" इति कृत्वा, गुरुपुत्रं ताभ्यां यदुवराभ्यां ददौ; तौ पुनः गुरुम् इच्छितं वरं पप्रच्छतुः। गुरुः सस्नेहम् उवाच—"पुत्रौ, गुरुदक्षिणा पूर्णा; अस्यां गुरोः किं शेषं स्यात्? गच्छतं वीरौ, शुभं यशः स्थातु, अधीतं च वेदज्ञानं स्थिरं भवतु।" एवं गुरुणा अनुमोदितौ, तौ रथेन स्वपुरीं, मेघनिनादनिभेन वेगेन, प्रतिनिवृत्तौ। सर्वे जनाः रामजनार्दनौ दृष्ट्वा, चिरकालनष्टं धनं पुनः प्राप्तवत इव, हृष्टाः अभवन्। षष्टिं चतुश्च कलाः शैवतान्त्रेषु निर्दिष्टाः—गीतं, वादनं, नृत्यं, अभिनयः, चित्रलेखना, चित्रकर्म, पुष्पशय्या, पुष्परचनम्, दन्तवस्त्राङ्गरागविन्यासः, रत्नमण्डपः, शय्योपधानम्, जलवाद्यक्रीडा, जलक्रीडा, कलान्वितकर्म, मालाकर्म, शिरोभूषणम्, वसनरचना, कर्णभूषणम्, गन्धमिश्रणम्, आभरणविन्यासः, मायाक्रिया, मल्लविद्या, हस्तकौशलम्, शाकपिष्टकर्म, सुरापानकर्म, सूचिकर्म, सूत्रक्रीडा, प्रश्नोत्तरम्, पद्यसङ्घटनम्, शब्दक्रीडा, ग्रन्थपठनम्, नाट्यकथादर्शनम्, काव्यसमाप्तिः, चर्मकाष्ठकर्म, सूतवयः, तन्तुवायः, तक्षणम्, वास्तुविद्या, रजतादिपरीक्षा, धातुविज्ञानम्, मणिवर्णज्ञानम्, खानिज्ञानम्, वृक्षायुर्वेदः, बलिवृत्तिनियमः, शुकशारिकाभाषणविद्या, शौचकर्म, केशशोभा, गूढलिपिपाठः, भाषानुकरणम्, देशभाषाज्ञानम्, पुष्पमाल्यलक्षणम्, यन्त्रकर्म, यन्त्रचित्रणम्, सहपाठः, मानसिककाव्यरचना, विविधकला, क्रीडाविशेषः, कोशछन्दशास्त्रज्ञानम्, वस्त्रगोपनविधिः, अक्षविन्यासः, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायकी, वैजयिकी, वैतालिकी च। एवं श्रीशुक उवाच—वृष्णिषु उद्धवः प्रमुखः, बुद्धिमान् मन्त्रदर्शी, श्रीकृष्णस्य प्रियः सखा, बृहस्पतेः शिष्यः, बुद्ध्या अपि श्रेष्ठः। तस्मै भगवाञ् शरणागतदुःखहर्ता, कदाचित् उद्धवस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, यः तस्य परमप्रियः, भक्तवत्सलः, मधुरं वचनम् उवाच।