एवं स राजा महाबाहुः श्रुत्वा वचनं ततः, “महान् राजन्, यदुजातयः ययातेशापात् राजसिंहासने न उपवेश्या; त्वं च अस्मान् तथा जनान् आदेशय,” इति उक्तः। तस्य सेवकः सन्नपि, “मम उपस्थितौ देवादयः अपि नमन्ति, करं ददति; मानवराजानां तु किं वदामि?” इति सप्रणयम् अवदत्। कंसभीतेन सर्वदिशि क्लेशिताः यदवः, वृष्णयः, अन्धकाः, मधवः, दशार्हाः, कुकुराः, अन्ये च स्वजनाः तेन सम्मानिताः। विदेशवासक्लान्तान् तान् सान्त्वयित्वा, तेषां स्वगृहेषु एव प्रतिष्ठाप्य, धनसम्पदः दत्वा तान् आनन्दयामास। कृष्णस्य च संकर्षणस्य भुजबलरक्षिताः, सर्वाभिलषितं प्राप्ताः, दुःखमुक्ताः, स्वगृहेषु सुखेन निवसन्। ते प्रतिदिनं हर्षपूर्णाः, मुकुन्दस्य पद्ममुखं, सदास्मितं, दयारससम्पन्नं, शोभायुक्तं, सस्नेहम् अपश्यन्। तत्र वृद्धाः अपि यौवनसम्पन्नाः, महावीर्ययुक्ताः, मुकुन्दमुखामृतं नेत्रैः पुनः पुनः पिबन्ति स्म। ततः देवकीसुतः भगवान् संकर्षणेन सह नन्दं समीपं गत्वा सस्नेहम् आलिङ्ग्य, इदं वचनं अवदत्—“त्वया, पितरि स्नेहपूर्णेन, अस्माकं पालनं कृतम्; पितरः स्वात्मनः अपि पुत्रेषु अधिकं प्रेम कुर्वन्ति। ये पितरः स्वकुलात् परित्यक्तान्, अनशक्तान् अपि पुत्रवत् पालयन्ति, तेषां प्रेम परमम्। पितः, त्वं व्रजं पुनः गच्छ; वयं मित्राणां सुखं सुनिश्चित्य, स्नेहदुःखितान् स्वजनान् द्रष्टुं आगमिष्यामः।” एवं नन्दं व्रजवासिनः च सान्त्व्य, अच्युतः तान् वस्त्रैः, आभरणैः, पात्रैः, अन्यैः उपहारैः सन्मान्य, सस्नेहं सम्मानितवान्। नन्दः स्नेहविह्वलः, तौ आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णनेत्रः, गोपालैः सह व्रजं प्रत्यगच्छत्। ततः सुरसुतः वसुदेवः कृष्णरमयोः यथाविधि यज्ञोपवीतसंस्कारं ब्राह्मणैः कृतवान्। सुवर्णहारैः भूषिताः, वस्रच्छादिताः, वत्सयुक्ताः गौः, यथाविधि ब्राह्मणेभ्यः दत्तः। याः गौः वसुदेवः कृष्णरमयोः जन्मकाले मानसिकं समर्पितवान्, ताः स्मृत्वा कंसः च ताः अन्यायेन गृहीत्वा, ताः अदात्। ततः द्विजत्वं प्राप्तौ, गर्गाद्यैः कुलाचार्यैः अधीत्य, कृष्णरमौ सर्वविद्याप्रदायिनौ, सर्वज्ञौ, विश्वेशौ, स्वज्ञानं गूढं कृत्वा, मनुष्यवत् व्याहरताम्। गुरुकुले वासकामनया, काशिवासी अवन्तिनगर्यां सन्दीपनिं उपगम्य, यथाविधि विनीत्य, तं निरपराधं सेवित्वा, देववत् श्रद्धया अधीयते स्म। द्विजश्रेष्ठः तयोः शुद्धस्नेहं दृष्ट्वा, वेदान् शाखोपनिषद्भिः सह, धनुर्वेदं, धर्मन्यायमार्गं, तर्कशास्त्रं, षड्विधराजविद्यां, सर्वं उपदिष्टवान्। तौ पुरुषश्रेष्ठौ, एकवाक्येन सर्वं त्वरितं अवगच्छताम्। षष्ठ्युत्तरचत्वारिंशद् दिवसरात्रेषु, सर्वविद्याः अधीताः; ततो गुरुदक्षिणाम् इच्छन्तौ, गुरुम् पप्रच्छताम्। अतिमानुषं तयोः बुद्धिं दृष्ट्वा, द्विजः भार्यया सह मन्त्रयित्वा, प्राभासे महोदधौ मृतपुत्रस्य प्रत्यानयनं गुरुदक्षिणारूपेण याचितवान्। तौ वीर्यसम्पन्नौ, महारथम् आरुह्य, प्राभासं गत्वा, तीरमुपगम्य, क्षणं उपविष्टौ; समुद्रः तौ ज्ञात्वा, सन्मानं समर्पितवान्। भगवान् उक्तवान्—“हे समुद्र, यः पुत्रः तव लहर्या निगीर्णः, तं शीघ्रं देहि।” समुद्रः प्रत्यवदत्—“भगवन्, मया न गृहीतः; पाञ्चजनः महादानवः, शङ्खरूपधारी, तं गृहीतवान्।” ततः श्रुत्वा, भगवान् त्वरया जलं प्रविश्य, तं हत्वा, पुत्रं न प्राप्तवान्। शङ्खं तस्य शरीरात् उत्पन्नं गृहित्वा, रथं पुनः आरुह्य, संयमनीं यमनगर्यां अगच्छत्। तत्र जनार्दनः आयुधैः सह शङ्खं घोषयामास; तस्य घोषं श्रुत्वा, यमः, प्राणिनां नियन्ता, तं ज्ञात्वा, कृष्णं सर्वहृदयालयं, भक्त्या नमस्कृत्य, पूजां कृतवान्, तथा प्रार्थनां अकुरुत—“हे विष्णो, मानववेषधारी, किम् करावः?” भगवान् उक्तवान्—“गुरुपुत्रः, कर्मबन्धनात् अत्र आगतः, मम आज्ञया तं प्रेषय।” यमः “एवं स्यात्” इति उक्त्वा, गुरुपुत्रं यदुष्रेष्ठेभ्यः समर्पितवान्; तं गुरवे दत्वा, पुनः वरं याचितवन्तौ। गुरुः उक्तवान्—“प्रियौ, गुरुदक्षिणा पूर्णा; अस्य गुरोः किं इच्छनीयम्?” “गृहं गच्छतम्, वीरौ, यशः शुद्धं अस्तु; वेदाः अधीताः स्थास्यन्ति यत्र यत्र।” इति गुरुना अनुमोदितौ, रथेन नगरे प्रत्यागच्छताम्, यथा वातः, मेघनिनादसमकः। तत्र जनाः रामजनार्दनयोः आगमनं दृष्ट्वा, चिरकालं नष्टं धनं प्राप्तवत् इव हृष्टाः अभवन्। शैवतन्त्रेषु निर्दिष्टानि षष्ठ्युत्तरचत्वारिंशद् कलाः—गीतं, वाद्यं, नृत्यं, अभिनयः, चित्रकला, कृत्यकर्म, धान्यपुष्पविन्यासः, पुष्पशय्या, दन्तवस्त्राङ्गरचना, मणिविन्यासः, शय्याप्रस्तारः, जलवाद्यकला, जलविक्षेपः, विविधकलासंयोगः, मालाकर्म, शिरोभूषणविन्यासः, वस्त्रप्रस्तारः, कर्णभूषणरचना, गन्धसंयोगः, आभरणविन्यासः, मायाकर्म, मल्लयुद्धकला, हस्तकौशलम्, शाकपिठान्ननिर्माणम्, पेयान्नपानककला, सुईकर्म, सूत्रक्रीडा, उपासकप्रश्नः, श्लोकमालिका, जिह्वाक्रिया, पुस्तकपठनम्, नाटककथा, काव्यकूटकर्म, दर्भमृद्विककर्म, सूतवयनम्, काष्ठकर्म, वास्तुकला, रजतरत्नपरीक्षणम्, धातुविज्ञानम्, रत्नवर्णज्ञानम्, खनिजविज्ञानम्, वृक्षजीवनज्ञानम्, मेषकुक्कुटकपोतयुद्धनियमः, शुकसारिकाशिक्षणम्, शौचकर्म, केशकौशलम्, गुप्तवाचनम्, भाषानुकरणम्, प्रादेशिकभाषाज्ञानम्, पुष्पमालानिमित्तज्ञानम्, यंत्रनिर्माणम्, यंत्रचित्रकर्म, समवाचनम्, मानसकाव्यरचना, विविधकौशलम्, क्रीडाकर्म, शब्दछन्दः, वस्त्रगोपनविधिः, विशेषपाशकक्रीडा, चुम्बकक्रीडा, बालक्रीडा, वैनायिकी, वैजयिकी, वैतालिकी कलाः। श्रीशुकः पुनः उक्तवान्—वृष्णिषु उद्धवः श्रेष्ठः, बुद्धिमान्, कृष्णस्य सखा, बृहस्पतिशिष्यः, प्रज्ञायाम् अतिशयः।