यदा पुत्रः शरीरे धनसमर्थः सन् पितरौ जीवितोपायेन न पोषयति, स मृत्योरनन्तरं स्वमांसभोजनाय नियुज्यते। यः तु समर्थः सन् वृद्धमातापितरौ, धर्मपत्नीं, बालकम्, आचार्यं, ब्राह्मणम्, शरणागतं वा उपेक्षते, स जीवन्नपि मृतवत् गण्यते। कंसभयेन सततम् उद्विग्नचित्तानां अस्माकं दिवसाः व्यर्थं गताः, भवद्भ्याम् पादयोः पूजनं विना। अतः पितरौ, अस्मान् कृपया क्षन्तव्यौ, यतो वयं कर्कशहृदयकंसेन बाध्यमानाः, अपि च परतन्त्राः सन्तः, भवद्भ्यां सेवा न कृतवतः स्मः। एवं हरिणा, यः विश्वात्मा मायया मानुषं रूपं धारयन्, उक्तं श्रुत्वा, तौ तम् उपवेश्य, अङ्के कृत्वा, परिष्वज्य, परमं हर्षम् अलभेताम्। प्रेमबन्धनैः बद्धौ, अश्रुपातैः सिक्तौ, किमपि वक्तुं न शेकतुः, कण्ठगद्गदया वाचा, विमूढमानसौ। एवं मातरं पितरं च सान्त्व्य, देवकीसुतः प्रभुः, उग्रसेनं मातामहम् यादवेषु नृपतिं स्थापयामास। स उवाच—“राजन्, त्वया अस्माभिः सह प्रजाः शासनं कर्तव्यम्; यदूनां हि ययातेश्शापात् सिंहासने उपवेशनं न युक्तम्। अहं सेवकः सन् इह स्थितः, देवाः अपि नमन्ति, दानानि च कुर्वन्ति—मानुषराजानां तु का कथा?” यदवः, वृष्णयः, अन्धकाः, मधवः, दशार्हाः, कुकुराः, ये चान्ये स्वबन्धवः, कंसभयेन सर्वतो व्याकुलिताः, तान् भगवान् सान्त्वयामास। विदेशविहारक्लान्तान् स्वगृहे प्रतिष्ठाप्य, धनेन च पूजयामास। कृष्णबलरामाभ्यां संरक्षिताः, सर्वकामान् प्राप्य, दुःखरहिताः, स्वगृहे सुखेन वसन्। प्रतिदिनं मुदिताः, मुकुन्दस्य कमलवदनं प्रफुल्लं सस्मितं सौम्यं च निरीक्ष्य, तेनैव तृप्तिम् अलभन्त। तत्र अपि वृद्धाः तरुणवत् प्रफुल्लवपुषः, पुनः पुनः मुकुन्दस्य मुखामृतं नेत्राभ्यां पिबन्तः दृश्यन्ते स्म। ततः देवकीसुतः भगवान् सङ्कर्षणेन सहितः, नन्दं समीपं गत्वा, सस्नेहम् आलिङ्ग्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—“त्वया, पितरि स्नेहेन अस्माकं पालनं कृतम्; पितरौ हि आत्मनः अपि अधिकं पुत्रेषु स्नेहम् अनुभवतः। ये तु अन्यैः परित्यक्ताः, आत्मसमर्थ्यरहिताः अपि पुत्रवत् पाल्यन्ते, तान् एव स्वसुतानिव रक्षन्ति पितरौ। पितः, त्वं व्रजं प्रतिगच्छ; वयं मित्राणां सुखनिश्चित्य, स्नेहविह्वलान् स्वबान्धवान् द्रष्टुं शीघ्रं आगमिष्यामः।” एवं नन्दं व्रजजनं च सान्त्व्य, अच्युतः वस्त्राभरणपात्रादिभिः सम्मान्य, तान् पूजयामास। नन्दः तु स्नेहविह्वलः सन्, अश्रुपूरितलोचनः, तौ समालिङ्ग्य, गोपालैः सह व्रजं प्रतस्थे। ततः सुरसुतः वसुदेवः, द्वयोः पुत्रयोः यथाविधि यज्ञोपवीतसंस्कारं ब्राह्मणैः आचार्यैः च कारयामास। सुवर्णहारभूषिताः, वस्त्रपरिच्छदयुक्ताः, वत्सयुक्ताः गाः, आचार्येभ्यः, ब्राह्मणेभ्यश्च, दत्तवन्तः। या गाः वसुदेवेन कृष्णरामजन्मनि मानसाः समर्पिताः, ताः कंसेन अन्यायेन गृहीतान् इति स्मृत्वा, पुनः समर्पिताः। दीक्षां प्राप्य, द्विजत्वं लब्ध्वा, द्वौ महात्मनौ गर्गाद्याचार्येभ्यः स्वाध्यायव्रतं कृतवन्तौ। सर्वविद्याप्रवर्तकौ अपि, सर्वज्ञौ, जगन्नाथौ, स्वविद्यां गूढं कृत्वा, सामान्यजनवत् आचारं दधतु। तौ कौशल्या: सन्दीपनिं काश्यां अवन्त्यां वसन्तम्, आचार्यगृहे वासाय गतवन्तौ। स्वाध्यायव्रतेन, शुश्रूषया, आत्मसंयमेन, आचार्यं देववत् उपसस्मतुं, तेन तौ सर्ववेदान्, उपवेदान्, उपनिषत्, धनुर्वेदं, धर्मन्यायशास्त्रं, तर्कविद्यां, षड्विधं राजधर्मं च, एकैवोक्त्या सम्यक् अवाप्तवन्तौ। षट्चत्वारिंशदहोरात्रेभ्यः सर्वविद्याः अधीताः। ततः आचार्यदक्षिणां पृच्छन्तौ, आचार्यः भार्यया सह मन्त्रयित्वा, प्रबासे महोदधौ मृतं पुत्रं प्रत्यागमनं याचितवान्। तयोः प्रतिज्ञाय, महाबलिनौ तौ रथेन प्रबासं प्राप्तवन्तौ, तत्र समुद्रतीरे उपविशतुः। समुद्रः तौ ज्ञात्वा, उपहारैः पूजयामास। भगवान् उवाच—“समुद्र, यः तवलेशेन अपहृतः, आचार्यपुत्रः, तम् शीघ्रं प्रयच्छ।” स समुद्रः उवाच—“भगवन्, मया न हृतः; पाञ्चजनो नाम महात्मा, शङ्खरूपधारी, स एव तम् अपिबत्।” एवं श्रुत्वा, भगवान् शीघ्रं जलं प्रविश्य, तं दैत्यं हत्वा, तस्य उदरे पुत्रं न लब्धवान्। तस्य शरीरे निर्गतां शङ्खां गृहीत्वा, रथं पुनरागतः, ततो यमस्य प्रियं पुरीं संयमनीं गतवान्। तत्र जनार्दनः आयुधैः सहितः शङ्खध्वनिं कृतवान्। तस्य घोषं श्रुत्वा, यमः, प्राणिनां संयमी, कृष्णं प्रणम्य, भक्त्या पूजयामास, उवाच—“विष्णो, मानुषरूपधारी, किं करवाणि?” भगवान् उवाच—“आचार्यपुत्रः, स्वकर्मबन्धनैः अत्र नीतः, मम आज्ञया समुपहर।