दुर्भाग्ययोगेन वयं भवद्भिः सह निवासं कर्तुं न शशाकाम, येन पितृगृहे लालयमानानां पुत्राणां यः सुखानुभवः स तु नास्माकं प्राप्तः। मनुष्यः यदि शतवर्षाणि जीवेत्, तथापि जनन-पालनहेतुभूतं शरीरं येषां पितरौ ददातः, तयोः ऋणं न किञ्चिदपि प्रतिपूर्तुं शक्नोति। यः पुत्रः शक्तः सन् अर्थशरीराभ्यां पितरौ जीवयितुं न प्रयतते, स मृत्योरनन्तरं स्वमांसभोजनं कर्तुं बाध्यते। यः शक्तः सन् वृद्धमातापितृ, धर्मपत्नीं, बालकम्, आचार्यं, ब्राह्मणं, शरणागतं वा उपेक्षते, स जीवन्नपि मृतवत् भवति। अस्माकं तु कंसभीतचित्तानां तानि दिनानि व्यर्थमेव व्यतीतानि, भवद्पादार्चनं विना। अतः पितरौ, अस्माभिः सेवायाः अभावः, यः क्रूरहृदयेन पुरुषेण पीडितानां, अनवशानां च, सः क्षन्तव्यः। इत्येवं भगवता हरिणा, विश्वात्मना, मानुषं रूपं मायया धारयता उक्तं, ताभ्यां मोहं प्राप्य, तं गोद्ग्राह्याङ्कमारोप्य, परिष्वज्य, परमं सुखं प्राप्नुतः। अश्रुप्रवाहैः प्रेमबन्धनैश्च बाध्यमानौ, किञ्चित् वक्तुं न शशाकतुः, कण्ठोद्गलितवाक्यौ, विमूढचेतसौ च तौ, हे राजन्। एवं मातापितरौ सान्त्व्य, देवकीसुतः प्रभुः, उग्रसेनं मातामहम्, यादवेषु नृपं स्थापयामास। स उवाच—“राजन्, त्वं मां जनं च आज्ञापय; यदूनां तु ययातिशापाद् अस्मिन्नेव नृपासने स्थितिः न युज्यते। अहं तव सेवकः सन्, मम सन्निधौ, देवा अपि नमन्ति, किं पुनरन्ये नरपतयः?” यादवाः, वृष्णयः, अन्धकाः, मधवः, दशार्हाः, कुकुराः, ये च अन्ये स्वबान्धवा, ये कंसभीतया सर्वतः क्लेशिताः, तान् सः सत्कृत्य, विदेशवासक्लान्तान् सान्त्व्य, स्वगृहेषु प्रतिष्ठाप्य, धनैः सम्पूजयामास। कृष्णबलरामाभ्यां पालयमानाः, सर्वकामसमृद्धयः, दुःखरहिताः, स्वगृहेषु सुखेन वसन्ति स्म। ते प्रतिदिनं हृष्टाः, मुकुन्दस्य कमलवदनं, सदा प्रफुल्लं, सुन्दरं, करुणास्मितविभूषितं, पश्यन्ति स्म। तत्र वृद्धा अपि युवानिव बभूवुः, पुनः पुनः मुकुन्दस्य मुखामृतं नेत्राभ्यां पिबन्तः। अथ, हे राजन्, देवकीसुतः भगवान् सङ्कर्षणेन सह नन्दं समीपमुपेत्य, सस्नेहमालिङ्ग्य, इदं वचनमब्रवीत्— “त्वया, अस्माकं पित्रा, वयं स्नेहेन पालिताः, आत्मनः अपि अधिकं पुत्रेषु प्रेम पितरौ कुर्वन्ति। ये पितरौ, स्वजनैः उपेक्षितान्, आत्मसमर्थ्यरहितान् पुत्रानिव पालयन्ति, ते स्वसुतवत् तान् पालयन्ति। पितः, त्वं वृजं प्रतिगच्छ; वयं मित्राणां सुखनिश्चयात् अनन्तरं, स्नेहदुःखितान् स्वजनान् द्रष्टुं आगमिष्यामः।” एवं नन्दं वृजजनं च सान्त्व्य, अच्युतः तान् वस्त्राभरणपात्रादिभिः, ससम्मानं पूजयामास। एवमुक्तः नन्दः, स्नेहविवशः, उभौ परिष्वज्य, अश्रुपूरितलोचनः, गोपैः सह वृजं प्रतस्थे। अथ, हे राजन्, सुरसुतः वसुदेवः, तयोः पुत्रयोः यथाविधि उपनयनसंस्कारं, द्विजैः ब्राह्मणैश्च, सम्यगाचरयत्। ताभ्यां सुवर्णहारभूषिताः, वस्रच्छन्नाः, वत्ससमेता गाः, द्विजेभ्यः दत्ताः, द्विजानपि वस्त्रालङ्कारैः पूजयामास। या गाः वसुदेवेन कृष्णरमजन्मनि मानसैव समर्पिताः, ताः कंसेन बलात् हृताः स्मरन्, ताः सम्प्रति ददौ। एवं द्विजत्वं प्राप्तौ, गर्गाद्याचार्येभ्यः, गुरुकुलव्रतम् आदाय, वेदाध्ययनाय प्रवृत्तौ। सर्वज्ञौ, सर्वविदौ, जगन्नाथौ अपि, स्वविद्यां गुह्यं कृत्वा, मानुषवत् आचरतुः। आचार्यगृहे वासाय, अवन्त्यां काश्यः सन्दीपनिं गुरुं उपगम्य, सम्यगुपसृत्य, आत्मसंयमेन, निष्कलुषं सेवां कृत्वा, भक्त्या शिक्षां प्राप्नुतः, गुरुमिव देवम्। तयोः शुद्धाचरणेन तुष्टः द्विजश्रेष्ठः, सर्ववेदान् शाखोपनिषदः च, धर्मशास्त्राणि, न्यायविद्यां, षड्वर्गराजविद्यां च, गूढं धनुर्वेदं, उपदिदेश। तौ पुरुषश्रेष्ठौ, सर्वविद्याप्रवर्तकौ, एकेनैव वचनेन, सर्वं त्वरया अवगच्छतुः। चतु:षष्ट्यां दिने रात्रिषु, सर्वविद्याः सम्पूर्णाः। ततः गुरुदक्षिणाय, आचार्यं यद् इच्छति, तत् पप्रच्छतुः। तयोः अद्भुतं अतिमानुषं बुद्धिबलं दृष्ट्वा, द्विजः भार्यया सह मन्त्रयित्वा, प्रभाग्रसागरे मृतं पुत्रं प्रत्यानयितुं दक्षिणां याचितवान्। तौ वीर्यवन्तौ, तदनुज्ञाय, महारथेन प्रभाग्रं गत्वा, सागरतीरे क्षणं स्थित्वा, सागरः तौ विज्ञाय, ससम्मानं समुपहारान् न्यवेदयत्। भगवान् उवाच—“हे सागर, यं तव लहर्या ग्रसिता पुत्रं, तमाशु प्रयच्छ।” सागरः प्रत्युवाच—“नाथ, मया न हृतः; पंचजनो नाम दैत्यः, शङ्खरूपेण जलमध्ये वसन्, स एव तं ग्रसिता, हे कृष्ण।” तच्छ्रुत्वा, भगवान् शीघ्रं जलं प्रविश्य, तं दानवं हत्वा, तस्य उदरे पुत्रं नापश्यत्। तस्य शरीरे उत्पन्नं शङ्खं गृहीत्वा, स्वयम् रथमारुह्य, सायमन्यां पुरीं यमस्य प्रियां जगाम। तत्र आगत्य, जनार्दनः आयुधैः सह, शङ्खं निनादयामास; तस्य घोषं श्रुत्वा, प्रजासंयमकः यमः तौ ज्ञातवान्।