रामकृष्णयोः कर्मणा सर्वे जनाः प्रमुदिताः सञ्जज्ञिरे। तत्र केवलं कंसः दुःखितः, परन्तु प्रमुखा ब्राह्मणाः साधवश्च ‘साधु साधु’ इति प्रशशंसुः। तस्मिन्नवसरे, श्रेष्ठेषु मल्लेषु निहतेषु, भोजराजस्य च मनसि विक्लबे, कंसः स्वीयान् वादकान् निरस्तवान्, क्रुद्धः इदं वचनं प्रोवाच— ‘‘वासुदेवस्य तौ दुष्टसुतौ नगरात् निष्कास्येताम्। गोपालानां धनं गृहीत्वा, नन्दं तं पापबुद्धिं बन्धयध्वम्। वासुदेवं तं दुष्टमनसं तुर्यं हन्यतां, तथा श्रेष्ठाश्वान् च। उग्रसेनं च, येन शत्रुभिः सह स्थितं, तं च स्वजनैः सह नाशयध्वम्।’’ एवं गर्वयन् कंसः, अमृतात्मा भगवान् क्रुद्धः सत्वरं उत्तुङ्गमासनं आरुह्य तत्रोपस्थितवान्। कंसः तं मृत्युमिव समागतम् अपश्यत्, ततः सहसा आसनात् उत्थाय खड्गं कवचं च गृहीत्वा स्थितवान्। स खड्गधारी कंसः खग इव व्योम्नि दक्षिणवामं विचरन् सत्वरं विचलितः, परन्तु दुर्धर्षतेजाः कृष्णः तं गरुडः इव सर्पं दृढं गृहीत्वा अपाकर्षयत्। स तस्य केशेषु गृहीत्वा, मुकुटं कम्पयन्, तं उच्चासनात् भूमौ समुत्क्षिप्य, स्वयं पद्मनाभः, विश्वाश्रयः, स्वयमेव तस्मिन् उपरि पतितवान्। ततः मृतदेहं तस्य सर्वेषां जनानां समक्षं हृष्टः हरिः गजं यथा भूमौ अपाकर्षत्, जनाः ‘हा हा’ इति महान् क्रन्दः अकुर्वन्। कंसः, यस्य चेतः सदा भीते, भुञ्जानः, भाषमाणः, गच्छन्, शयानः, श्वसन् वा, सदैव चक्रपाणिं प्राक्शीत्, स एव दुर्लभं रूपं प्राप्तवान्। तस्याष्टौ भ्रातरः—कङ्कः न्यग्रोधकः चान्ये च—भ्रातुः निधनं दृष्ट्वा क्रुद्धाः, त्वरितं तत्राभ्यधावन्। तांस्तु रोहिणीसुतः बलरामः, गदया शार्दूलः मृगानिव, त्वरया निपातितवान्। तदा दिवि दुन्दुभ्यः शब्दिताः, ब्रह्मा-शिवमुख्याः देवाः प्रमुदिताः सुमनांसि ववर्षुः, स्तुतिमकुर्वन्, स्त्रियश्च नृत्यन्त्यः। महाबाहो, तेषां पतिं हतं दृष्ट्वा तासां पत्न्यः शोकाकुलाः, शिरांसि ताडयन्त्यः, अश्रुपूर्णलोचनाः, तत्र समागत्य, पतिषु उपवेश्य, पुनः पुनः मधुरया वाचा विलपन्त्यः दुःखं विसृजन्त्यः। ‘‘हा नाथ, प्रिय, धर्मज्ञ, अनाथरक्षक! त्वयि हते वयं पुत्राः गृहाणि च नष्टानि।’’ ‘‘त्वद्वियुक्ता वयं, त्वं च नाथ, नगरी च शोभाहीनाः, यथा वयं, सर्वे उत्सवाः शुभानि च समाप्तानि।’’ ‘‘त्वया निर्दोषेषु महदपकारं कृतम्; तस्मात्, प्राणिनां संहारक, अस्मान् एतादृशं कृत्वा कः शान्तिं प्राप्नुयात्?’’ ‘‘सर्वेषां खलु एषैव सृष्टिसंहारकारणम्; रक्षकः चेदेतत् न मन्यते, स न क्वापि सुखं लभते।’’ शुक उवाच—भगवान् लोकसृष्टिकर्ता ताः राजपत्नीः सान्त्वयित्वा, हतानां यथालोकिकं क्रियाकर्म अकरोत्। ततः, मातरं पितरं च बन्धनात् विमोच्य, कृष्णरामौ तयोः पादयोः शिरसा प्रणम्य, नमस्कृत्य स्थितवन्तौ। देवकी-वसुदेवौ, तौ पुत्रौ विश्वेश्वरौ ज्ञात्वा, तयोः प्रणामं स्वीकृत्य, निर्भयम् आलिङ्ग्य, स्नेहेन परिष्वज्य सुखमवापताम्। शुक उवाच—परमपुरुषः, पितृमातृकामनां पूर्तिं ज्ञात्वा, स्वमायया जनानां मनांसि मोहितवान्, ‘‘मा शोचतं’’ इति वदन्, तान् मोहितवान्। स भ्रात्रा सह सत्वतानां श्रेष्ठः, पितरौ समीपं गत्वा, प्रणम्य, तयोः प्रीत्यर्थं, ‘‘अम्ब! पितः!’’ इत्यनुरागेण अब्रवीत्। ‘‘पितः, यद्यपि भवती, सदा अस्माकं सुतयोः कामना आसीत्, तथापि वयं बाल्ये, पौगण्डे, यौवने च भवद्भ्यां सह वासं न कृतवन्तः।’’ ‘‘दैवेन विघ्निताः, समीपे स्थातुं न शशाकाम; यत् सुखं पितृगृहे लालनया बालाः प्राप्नुवन्ति, तत् नास्माभिः अनुभवितम्।’’ ‘‘शतसंवत्सरजीवी मनुष्यः अपि, पितरौ येषां शरीरं सर्वसंपदां मूलं जातं पोषितं च, तयोः ऋणं न शक्ष्यति अपाकर्तुम्।’’ ‘‘यः पुत्रः समर्थः सन्, शरीरधनाभ्यां, पितरौ न पालयति, स मृत्युः स्वमांसं खादयित्वा तत्र निहन्यते।’’ ‘‘यो वा समर्थः सन्, वृद्धमातरं पितरं धर्मपत्नीं बालकमाचार्यं ब्राह्मणं शरणागतं वा न पालयति, स जीवन्नपि मृतः।’’ ‘‘अस्माकं मनः सदा कंसभीत्या व्याकुलं, तस्मात् एते दिनानि व्यर्थं गतानि, पादयोः सेवां विना।’’ ‘‘तस्मात्, पितरौ, वयं तदसक्ताः, तेन क्रूरहृदया बाधिताः, भवद्भ्यां अकार्यसेवायाः क्षम्यताम्।’’ एवं हरिणा, विश्वात्मना, मानुषं रूपं धारयता, स्वमायया, तौ मोहिता, तं गोद्वारे उपवेश्य आलिङ्ग्य, परमं हर्षं प्राप्तवन्तौ। प्रेमबन्धनैः अश्रुपातैः आकुलितौ, किञ्चिदपि वक्तुं न शेकताम्, कण्ठगद्गदया, विमूढचेतसौ। एवं सान्त्व्य पितरौ, देवकीपुत्रः भगवान्, उग्रसेनं मातामहम् यादवेषु राजानं स्थापयामास। स उवाच—‘‘राजन्, त्वं अस्मान् प्रजाश्च आज्ञापय; ययातेश्शापात् यादवाः न राजसिंहासने स्थितुं युक्ताः।’’ ‘‘मयि सेव्ये स्थिते, देवा अपि प्रणम्य बलिं ददति, किमुत अन्ये मानवराजानः।’’ यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादयः स्वबन्धवः, ये कंसभीत्या सर्वतः क्लेशिताः, तान् स मानयित्वा, विदेशवासेन श्रान्तान् सान्त्वयित्वा, स्वगृहेषु स्थाप्य, वित्तेन च पुष्कलयामास। कृष्णसंकर्षणभुजाभ्यां संरक्षिताः, सर्वाभिलाषाः पूर्णाः, ते स्वगृहेषु सुखेन वसन्ति, कृष्णरामयोः कृपया सर्वदुःखविनिर्मुक्ताः। ते प्रतिदिनं हृष्टमनसः, मुकुन्दस्य पद्ममुखं नित्यं सुषमायुक्तं, करुणास्मितसुभगं, सन्ततं पश्यन्तः, परमं मुदम् अवापुः।