एवं उक्त्वा, स ब्राह्मणः तस्य त्यागिनः पार्श्वे दुःखाविष्टः उन्मत्तं रुदनम् अकरोत्। तदा तस्य महात्मनः संन्यासिनः हृदि महाक्रपा समुत्पन्ना। योगबलात् ललाटस्थाक्षरमालया च स सर्वं विज्ञाय, स ब्राह्मणं विस्तारतः उवाच। स त्यागी उवाच—“पुत्रेच्छारूपां मूढतां त्यज; कर्मपथः बलवान्। विवेकं प्राप्य संसारकामनां परित्यज।” पुनः उवाच—“ब्राह्मण, शृणु, अद्य तव भाग्यं दृष्टवान् अस्मि; सप्तजन्मसु पुत्रः न भविष्यति, न कदापि। पूर्वं सगरः अपि पुत्रार्थं दुःखमवाप्तवान्; अतः त्वं कुलाशां त्यज, त्यागे सर्वथा सुखं अस्ति।” एवं श्रुत्वा, ब्राह्मणः उवाच—“मम विवेकेन किम्? बलात् अपि पुत्रं देहि; नो चेत् शोकसमाक्रान्तः तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।” पुनः उवाच—“पुत्रादिसुखरहितः त्यागः निश्चयं शुष्कः; गृही पुत्रपौत्रैः परिवृतः लोके जीवति।” तस्य ब्राह्मणस्य दुराग्रहेण संन्यासी तपसा समृद्धः उवाच—“चित्रकेतुः अपि भाग्यरेखां मर्दयित्वा दुःखमवाप्तवान्। भाग्यविपरीतेन यत्नेन पुत्रेण सुखं न लभ्यते; त्वं दुराग्रही, तव इच्छायाम् अतिनिष्ठुरः, किं वदामि?” ततस्तस्य भार्यायाः अनभिलाषं दृष्ट्वा, स एकं फलं दत्वा उवाच—“एतत् पत्या सह खाद; ततः पुत्रः भविष्यति।” सत्यं शौचं दया दानं एकभोजनं च—एतानि वर्षमेकं स्त्रिया पालनीयानि; तेन पुत्रः अतीव शुद्धः भविष्यति। इति उक्त्वा, योगी तस्मात् प्रस्थितः; ब्राह्मणः अपि गृहम् आगत्य, तद् फलम् पत्नीं हस्ते न्यस्य स्वयम् अपि किञ्चित् गत्वा स्थितः। सा युवती, दूषितचित्ता, सखीभ्यः पुरतः रुदन्ती उवाच—“हा, चिन्तया बाधिता अस्मि; नाहं एतत् फलं खादितुम् इच्छामि। फलं खादित्वा गर्भं धारयिष्यामि; गर्भेण उदरं वर्धिष्यते; अल्पभोजनात् बलं न भविष्यति—कथं गृहकार्यं करिष्यामि?” पुनः उवाच—“यदि दुर्भाग्येन करदः ग्रामे आगच्छेत्, गर्भिण्याः कथं पलायनं? यदि गर्भः शुकसदृशः स्थितः, कथं तं गर्भात् निष्कासयामि?” पुनरपि—“यदि गर्भः तिर्यक् निष्क्रान्तः, म्रियेय; प्रसूतिः भीषणदुःखदा—अहं कथं सहिष्ये?” पुनः—“यदि विलम्बे, सौतेया सर्वं हरिष्यति; सत्यव्रतादीनि पालनं कठिनम् इव दृश्यते।” पुनरपि—“पुत्रस्य पालनपोषणे दुःखं, प्रसूतायाः अपि दुःखं; मम मतौ वन्ध्या वा विधवा वा सुखिनी।” एवं दोषयुक्तया बुद्ध्या सा फलं न खादितवती; पत्युः पृच्छायाम् उवाच—“खादितम्, खादितम्।” कदाचित् तस्याः अनुजा स्वयम् एव तस्याः गृहम् आगता; तस्याः सन्निधौ सा सर्वं निवेद्य, “महान् मे क्लेशः” इति उक्तवती। तदा उवाच—“एतेन दुःखेन दुर्बला अस्मि; किं करिष्यामि, भगिनि?” अनुजा प्रत्युवाच—“अहं गर्भवती; प्रसवात् पश्चात् पुत्रं तुभ्यं दास्यामि। तावत् गृहे स्थित्वा, गर्भिणीति अभिनय, सुखेन जीव; मम पत्ये किञ्चित् धनं दत्त्वा, स पुत्रं दास्यति। जनाः वदिष्यन्ति—षड्मासे बालः मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहम् आगत्य, पुत्रं पालयिष्यामि। परीक्षणार्थं फलं गवे दत्तव्या; एतत् सर्वं एवं कृतम्—स्त्रीणां स्वभावः एवम्।” कालान्तरे सा स्त्री पुत्रं प्रसूता; पिता तं बालकं गृहीत्वा गुप्तं धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा पत्युः पुरतः उक्तवती—“आरोग्यवान् पुत्रः जातः; सर्वेषां हर्षः जातः; आत्मदेवेन पुत्रः लब्धः।” स द्विजातिभ्यः दानानि दत्तवान्, जातकर्मादिकं च अकरोत्; द्वारे मङ्गलगीतम् वाद्यं च अभवत्। पत्युः पुरतः सा उवाच—“मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया क्षीरं पिबितम्, कथं पुत्रं पालयामि?” “मम सौतेया या प्रसूता, तस्याः पुत्रः मृतः; तां आनय, गृहे स्थापय—सा तव पुत्रं पालयिष्यति।” सर्वं पतिना पुत्ररक्षणार्थं कृतम्; माता तस्मै नाम धुन्धुकारी इति दत्तवती। त्रिमासानन्तरं सा गौः वत्सं प्रसूता—सर्वाङ्गसुन्दरं, दिव्यं, निर्मलं, सुवर्णसदृशप्रभम्। तद् दृष्ट्वा, हृष्टः ब्राह्मणः स्वयम् संस्कारं कृतवान्; अचिन्त्यत्वात् सर्वे जनाः समागत्य द्रष्टुम् इच्छन्ति। “पश्य, आत्मदेवस्य भाग्यं जातम्; गवां जातः बालः, दिव्यस्वरूपः, अद्भुतम् इति।” भाग्ययोगेन तद् रहस्यं कश्चन न जानाति; तस्य बालस्य गवां कर्णवत् कर्णौ दृष्ट्वा, तस्मै ‘गोकर्ण’ इति नाम कृतम्। कालक्रमेण उभौ अपि पुत्रौ युवावस्थां प्राप्तवन्तौ; गोकर्णः पण्डितः, विवेकी च अभवत्, धुन्धुकारी तु अतीव दुष्टः। स न नित्यस्नानशौचं चकार, कुत्सितं खाद्यं अश्नात्, क्रोधरहितः, अन्यायोपार्जने रतः, शवहस्तेन खादन्। स चौरः, सर्वैः जनैः द्विष्टः, अन्येषां गृहेषु अग्निं ददाह, बालकान् क्रीडार्थं गृहीत्वा क्षिप्रं कूपे क्षिपन्। स हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धदीनान् पीडयन्, सदैव पापकृत्सङ्गी, पाशधारी, श्वानैः सह वसन्। वेश्याभिः संगम्य, पितृपैतामह्यं धनं नष्टवान्; कदाचित् मातरं पितरं ताडयित्वा स्वयम् एव तेषां पात्राणि गृहीत्वा गतवान्। तस्य कारुण्यस्य पितुः, दारिद्र्यग्रस्तस्य, उन्मत्तं रुदनं कृतम्—“एवं दुष्टः पुत्रः, दुःखदायकः, वध्यः एव।