स तु रक्तमुद्गरमुखः कम्पमानः क्लेशितश्च, प्राणान्सन्त्यज्य, वायुविद्धतरुरिव भूमौ पपात। ततः कूटः समुपेत्य, रामेण रणश्रेण्या सवामवमानमपि निश्चिन्त्य, सव्येन मुष्टिना सुलघुना निहतः। तस्मिन्नेव क्षणे, शलः कृष्णपदाघातेन शिरसि विदारितः, तोषलकश्च, द्विधाभूतौ, भूमौ पतितौ। चाणूरमुष्टिककूटशलतोशलकनिहताः सन्तः, अवशिष्टमल्लाः प्राणरक्षार्थं पलायितवन्तः। ततः कृष्णबलरामौ गोपसखान्समाहूय, वाद्यनिनादे, नूपुरध्वनिषु च, नृत्यन्तः प्रमोदेन क्रीडितवन्तौ। सर्वे जनाः रामकृष्णयोः कर्मणि हृष्टाः, कंसं विहाय, ब्राह्मणश्रेष्ठाः साधवश्च “साधु साधु” इति शंसन्ति स्म। मल्लश्रेष्ठेषु निहतेषु, भोजराजस्य च मनसि क्षोभे जातः, स स्ववाद्यकारान्निवार्य, इदं वचनमुवाच— “वसुदेवात्मजौ तौ पापौ नगरात् निष्कासयत; गोपधनं हरत; नन्दं दुष्टचित्तं बध्नीत। वसुदेवं तं पापकृतं सहाश्वश्रेष्ठैः शीघ्रं हन्त; उग्रसेनं च, यो मे पिताऽपि शत्रुपक्षपाती, तस्य च अनुचरैः सह हन्त।” एवं गर्जति कंसे, अमरः श्रीभगवान् कोपेन वेगं समारुह्य, उच्चासनं समारोहत्। तमागच्छन्तं दृष्ट्वा, स्वस्य मृत्युमेव, कंसः सहसा आसनात् उत्थाय, खड्गं च छत्रं च गृहीत्वा स्थितवान्। स खड्गं धारयन्, गगने पक्षिराज इव दक्षिणवामं विचलन्, वेगेन विचरामास; किन्तु दुर्धर्षतेजोवृद्धः स भगवान् गरुडः सर्पमिव कंसं केशेषु गृहीत्वा, मणिविचलितमौलिं, उच्चासनात् भूमौ समुत्क्षिप्य, स्वयं पद्मनाभः जगदाश्रयः, स्वात्मन्यवस्थितः, तस्मिन्पर्यपतत्। हरिः मृतदेहं भूमौ सर्पमिव आकृष्य, सर्वलोकदृष्ट्यग्रे, यथा गजपतिं, आकर्षन्, “हा हा” इति महाशब्दो जनसमूहात् समुत्पन्नः। स तु, यस्य मनः सदा भयाकुलं, खादन्, भाषमाणः, गच्छन्, शयानः, श्वसन् वा, सदा चक्रपाणिं पुरतः पश्यन्, तमेव दुर्लभं रूपं प्राप्तवान्। तस्याष्टौ भ्रातरः—कङ्क, न्यग्रोधकादयः—भ्रातृवधदुःखेन क्षुभिताः, रोषेण सन्तप्ताः, त्वरया समभ्यधावन्। तान् रोहिणीसुतः, गदां गृहीत्वा, सिंह इव मृगान्, वेगेन निपातितवान्। दिवि दुन्दुभयः निनदन्ति स्म; ब्रह्मेश्वरमुख्या देवताः हृष्टाः पुष्पवर्षं कृत्वा, स्तुतिं च कृत्वा, नर्त्यन्त्यः स्त्रियः। तासां पतिस्नेहविह्वलानां पतिवियोगदुःखात्, राजपत्नीः, अश्रुपूर्णलोचनाः, शिरः पाटयन्त्यः, पतिं शयानं वीरशय्यायां समाश्लिष्य, मृदुया गिरा पुनः पुनः विलपन्ति स्म— “हा नाथ, प्रिय, धर्मज्ञ, अनाथरक्षिन्! त्वयि निहते, वयं च पुत्राश्च गृहाणि च नष्टानि। त्वया विना, नाथ, एषा पुरी त्वद्वियुक्ता शोभाहीनाभवत्, यथा वयं, सर्वमङ्गलोत्सवविहीना। त्वं निर्दोषजनानां महदपकारं कृतवान्; तस्मात्, प्राणिनां हन्तर्, अस्मान् एतावदवस्थायां कृत्वा कः सुखं प्राप्नुयात्? सर्वेषां हि प्राणिनां सृष्टिसंहारहेतुरयं; तदेतदपि संरक्ष्य, उपेक्षिता न कः क्वचिद्विमुक्तिं लभते।” शुक उवाच—भगवान् लोकसृष्टिकर्ता, ताः राजपत्नीः सान्त्वयित्वा, निहतानां लोकाचार्यं क्रियाकर्म चकार। ततः मातरं पितरं च बन्धनात् विमोच्य, कृष्णरामौ तयोः पादयोः शिरसा प्रणम्य, विनयेन अवन्देताम्। देवकीवसुदेवौ, आत्मसुतौ जगन्नाथाविति ज्ञात्वा, तयोः प्रणतिं स्वीकृत्य, निर्भयम् आलिङ्गनं च कृतवन्तौ। शुक उवाच—भगवान् पुरुषोत्तमः, पितरौ तयोः कामं ज्ञात्वा, स्वमायया “मा शुचः” इति जनानां मनांसि मोहयन्, तौ भ्रातरौ पितरौ सस्नेहं समीपमुपेत्य, “अम्ब” “तात” इति प्रियं वचनं प्राह। “तात, भवतोः सदा अस्मासु सुतेषु स्नेहोऽभूत्, किन्तु वयं बाल्यपौगण्डयौवनानि न युष्माभिः सह निनयितुमशक्नुम। भाग्यवशात् वयं निकटे न वसाम; यः सुखं पितृगृहे लालयितः पुत्रः लभते, तत्सुखं नास्माभिः प्राप्यते। शतं वर्षाणि जीवन् अपि, यो माता-पितरौ, येभ्यः सर्वसंपत्तिहेतुभूतं शरीरं लभ्यते, तयोः ऋणं न शुद्ध्यति। योऽपि पुत्रः शक्तः सन्, धनदः सन्, मातरं पितरं च जीविकां न ददाति, स मृत्योरनन्तरं स्वमांसं खादितुम् उपनियोज्यते। यः शक्तः सन्, जरामातरं पितरं, धर्मपत्नीं, बालकं, गुरुम्, ब्राह्मणं, शरणागतं वा उपेक्षते, स प्रेतः सन् अपि जीवन् मृतवत्। अस्माकं तु, कंसक्लेशेन सदा व्याकुलचित्तानां, एते दिनाः व्यर्थं गताः, पादसेवनं न कृतम्। अतः, तात मातरौ, अस्माकं दोषं क्षन्तुमर्हथः, यः पापकृतः पुरुषेण बाध्यमानौ, वयं सेवां कर्तुं न शेक्नुम्।” एवं हरिणा, विश्वात्मना, मानुषं रूपं धारयता, स्वमायया मोहितौ, तौ पितरौ, तं गोविन्दं गोदोह्यं कृत्वा, आलिङ्ग्य, परमानन्दं प्राप्नुतः। अश्रुप्रवाहैः स्नेहबन्धनैश्च बद्धौ, वाक्यम् अपि वक्तुं न शेकतुः, कण्ठगद्गदं, चित्तं मोहितम्। एवं पितरौ सान्त्व्य, देवकीसुतः भगवान्, उग्रसेनं मातामहम्, यादवेषु राज्यानि स्थापयामास। स उवाच—“राजन्, त्वं अस्मान् प्रजाश्च शासनम्; ययातिशापात् यादवाः राजासनं न समारोढुमर्हन्ति।